Acil durum yönetimi yalnızca işverenin ve acil durum ekiplerinin işi değildir. Mevzuat, her çalışana da acil durumlarda uyması gereken açık yükümlülükler getirir; aynı zamanda çalışanı ciddi ve yakın bir tehlike karşısında koruyan haklar tanır. Bu yazıda acil durumlarda çalışanların yükümlülüklerini, çalışmaktan kaçınma hakkını ve işverenin belirlemesi gereken müdahale ve tahliye yöntemlerini ele alıyoruz.
Yazı, bir “Acil Durum Ekip Eğitimi” sunumundan, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’ten ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’ndan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Acil Durum Nedir?
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’e göre acil durum; işyerinin tamamında ya da bir kısmında meydana gelebilecek veya işyerini dışarıdan etkileyebilecek yangın, patlama, tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan yayılım, zehirlenme, salgın hastalık, radyoaktif sızıntı, sabotaj ve doğal afet gibi ivedilikle müdahale gerektiren olaylardır.
Çalışanların Yükümlülükleri
Yönetmeliğin 6. maddesine göre çalışanlar:
| Yükümlülük | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| Tedbirlere uymak | Acil durum planında belirtilen önleyici ve sınırlandırıcı tedbirlere uymak; örneğin kaçış yollarını kapatmamak, yangın kapılarını açık tutmamak, söndürücülerin önünü kapatmamak. |
| Haber vermek | Kendisinin ya da başkalarının sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürecek bir acil durumla karşılaştığında hemen en yakın amirine, acil durum sorumlusuna ya da çalışan temsilcisine haber vermek. |
| Talimatlara uymak | Acil durumun giderilmesi için işverenin ve olay yerine gelen itfaiye, sağlık ve AFAD gibi dış ekiplerin talimatlarına uymak. |
| Güvenli davranmak | Acil durum sırasında kendisinin ve çalışma arkadaşlarının hayatını tehlikeye düşürmeyecek şekilde davranmak. |
Amire Ulaşılamazsa: Müdahale Hakkı ve Sorumsuzluk
İşveren, çalışanların ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştıkları ve amirlerine hemen haber veremedikleri durumlarda, istenmeyen sonuçları önlemek için bilgileri ve mevcut teknik donanım çerçevesinde müdahale edebilmelerine imkân sağlar. Bu durumda çalışanlar, ihmal ya da dikkatsizlikleri olmadıkça yaptıkları müdahaleden dolayı sorumlu tutulamaz.
Pratikte: Küçük bir yangını fark eden ve amirine ulaşamayan eğitimli bir çalışan, söndürücüyle müdahale edebilir. İyi niyetle ve bilgisi dahilinde yaptığı bu müdahale nedeniyle sorumlu tutulmaz. Ancak kendi hayatını tehlikeye atacak bir müdahaleye girişmemelidir.
Çalışmaktan Kaçınma Hakkı
6331 sayılı Kanun’un 13. maddesi, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışana çalışmaktan kaçınma hakkı tanır:
- Başvuru: Çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurul yoksa işverene başvurarak tehlikenin tespit edilmesini ve önlem alınmasını ister. Kurul acilen toplanır, işveren ise derhal karar verir ve durumu tutanakla tespit ederek çalışana yazılı olarak bildirir.
- Kaçınma: Talep kabul edilirse çalışan, gerekli önlemler alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu süre içindeki ücreti ve diğer hakları saklıdır.
- Doğrudan terk: Ciddi, yakın ve önlenemez bir tehlike varsa çalışan, bu usule uymak zorunda olmadan işyerini ya da tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli bir yere gidebilir. Bu nedenle hakları kısıtlanamaz.
- Fesih: Talep edilmesine rağmen gerekli önlemler alınmazsa çalışan, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
İşverenin Belirlemesi Gereken Müdahale ve Tahliye Yöntemleri
Yönetmeliğin 10. maddesine göre işveren:
- Uyarı verme, arama, kurtarma, tahliye, haberleşme, ilk yardım ve yangınla mücadele gibi acil durum müdahale yöntemlerini belirler ve yazılı hâle getirir.
- Çalışanların bulundukları yerden güvenli bir yere gidebilmeleri için tahliye düzenlemelerini acil durum planında belirtir ve çalışanlara önceden talimat verir.
- Tahliyeden sonra işyerinde kalmış olabilecek çalışanları belirlemek için sayım dahil gerekli kontrolleri yapar.
- Yaşlı, engelli ve gebe çalışanlar ile kreşteki çocuklara tahliye sırasında refakat edilmesi için tedbir alır.
- Müşteri ve ziyaretçi gibi işyerinde bulunabilecek diğer kişileri de hesaba katar.
- Yakındaki işyerlerinden ve çevreden gelebilecek olumsuz etkileri dikkate alır.
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerini göz önünde bulundurur.
Dış Kuruluşlarla İrtibat
İşveren; ilk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele konularında işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibatı sağlayacak düzenlemeleri yapar. Acil durumlarda tek numara 112‘dir. Acil durum krokisinde ayrıca su (185), elektrik (186) ve doğalgaz (187) arıza hatlarına da yer verilebilir.
Acil Durum Ekiplerinin Ortak Görevleri
Söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekiplerinin her birinin kendi müdahale görevi vardır. Bunun yanında bütün ekip üyelerinin ortak sorumlulukları şunlardır:
- Acil durum planına tam olarak hâkim olmak,
- Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirlerle ilgili uygunsuzlukları fark edip işverene bildirmek,
- Günlük saha kontrolleri yaparak riskleri azaltmaya katkı sağlamak,
- İş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine ve işverene önerilerde bulunmak,
- Söndürücülerin yerinde ve acil çıkışların açık olduğunu kontrol etmek.
Ekiplerin ayrıntılı görevleri için Acil Durum Ekipleri ve Görevleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durumlarda çalışanların yükümlülükleri nelerdir?
Acil durum planındaki tedbirlere uymak, tehlikeyi hemen amirine ya da sorumluya bildirmek, işverenin ve dış ekiplerin talimatlarına uymak ve kendisinin ve arkadaşlarının hayatını tehlikeye atmayacak şekilde davranmaktır.
Amirine ulaşamayan çalışan acil duruma müdahale edebilir mi?
Evet. Ciddi ve yakın bir tehlikede amirine hemen haber veremeyen çalışan, bilgisi ve imkânları çerçevesinde müdahale edebilir ve ihmal ya da dikkatsizliği olmadıkça bu müdahaleden sorumlu tutulamaz.
Çalışmaktan kaçınma hakkı nedir?
Ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışanın, kurul ya da işverene başvurarak önlem alınana kadar çalışmaktan kaçınabilmesidir. Önlenemez bir tehlikede çalışan, usule uymadan işyerini terk edebilir.
Tahliyeden sonra neden sayım yapılır?
İşyerinde kalmış olabilecek kişilerin belirlenmesi için yapılır. Bu, yönetmeliğin işverene getirdiği bir yükümlülüktür.
Sonuç
Acil durum yönetimi, işverenin hazırladığı plan, ekiplerin eğitimi ve her çalışanın kendi yükümlülüklerini bilmesiyle bir bütün olarak işler. Çalışanların tedbirlere uyması, tehlikeyi hemen bildirmesi ve haklarını bilmesi, acil durumlarda can kayıplarını önlemenin temelidir.
