Yüksek bina cephelerinde cam temizliği, silo ve baca içi bakımı, köprü ve baraj denetimi, rüzgâr türbini kanat onarımı… İskele kurmanın veya platform kullanmanın mümkün olmadığı ya da daha tehlikeli olduğu yerlerde çalışanlar iple erişim teknikleriyle işe ulaşır. Doğru uygulandığında güvenli bir yöntemdir; ancak tek bir hatalı bağlantı, aşınmış bir ip veya plansız bir kurtarma ölümle sonuçlanabilir. Bu yazıda İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin iple erişime ilişkin hükümlerini ve sahada uygulanması gereken önlemleri anlatıyoruz.
Yazıdaki yasal şartlar, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II madde 4.1.3 ve 4.4’ten (18/2/2022 değişikliğiyle) alınmıştır. İple erişim, bu alanda eğitim almış ve deneyimli ekipler tarafından yapılmalıdır; bu yazı uygulama eğitiminin yerini tutmaz.
Önce Soru: İple Erişim Gerçekten Gerekli mi?
Yönetmeliğe göre yüksekte çalışmada toplu koruma önlemlerine kişisel koruma önlemlerine göre öncelik verilir (Ek-II 4.1.1). Halat kullanılarak yapılan çalışmalar ancak risk değerlendirmesi sonucunda işin güvenle yapılabileceği ve daha güvenli bir iş ekipmanı kullanılmasının gerekmediği durumlarda yapılabilir (Ek-II 4.1.3). Yani önce iskele, sepetli platform, cephe asansörü veya kalıcı korkuluk gibi seçenekler değerlendirilmeli; bunlar uygulanamıyorsa veya daha fazla risk yaratıyorsa iple erişime geçilmelidir. İşin süresine ve ergonomik zorlamalara göre uygun aksesuarlı oturma yerleri sağlanır (Ek-II 4.1.3.1).
Yönetmeliğin Temel Şartları
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| En az iki ip | Biri inip çıkmada veya destek olarak kullanılan çalışma ipi, diğeri güvenlik ipi; her biri ayrı ankraja (kancaya) bağlı |
| Tam vücut kemeri | Çalışana çalışma ipine bağlı tam vücut tipi emniyet kemeri verilir ve kullandırılır; kemer ayrıca güvenlik ipine bağlanır |
| Kendiliğinden kilitlenme | Çalışma ipi güvenli iniş-çıkış araçlarıyla donatılır ve kullanıcı kontrolü kaybederse düşmeyi önleyen kendiliğinden kilitlenen bir sisteme sahip olur; güvenlik ipinde de çalışanla birlikte hareket eden düşme önleyici bulunur |
| Alet bağlama | Alet, edevat ve aksesuarlar kemere, oturma yerine veya uygun bir yere bağlanır |
| Kurtarma planı ve gözetim | Acil durumda çalışanın derhal kurtarılabilmesi için iş planlanır ve gözetim sağlanır |
| Eğitim | Çalışanlara yapacakları işe uygun ve özellikle kurtarma konusunda yeterli eğitim verilir |
| Tek ip istisnası | Risk değerlendirmesine göre ikinci ipin işi daha tehlikeli hâle getirdiği istisnai durumlarda, yeterli önlem alınarak tek iple çalışılabilir |
Unutmayın: Tek ip bir istisnadır, kural değildir. “Daha hızlı”, “daha ucuz” veya “ip karışıyor” gerekçeleri, tek iple çalışmanın gerekçesi olamaz. İstisna uygulanacaksa bunun nedeni ve alınan ek önlemler risk değerlendirmesinde yazılı olmalıdır.
Ankraj Noktaları
- Her ip, birbirinden bağımsız ve yeterli dayanımda ayrı bir ankraj noktasına bağlanır.
- Kalıcı ankrajların dayanımı belgelenmeli ve periyodik olarak kontrol edilmelidir; geçici ankrajlarda (kiriş, kolon, karşı ağırlık) dayanım yetkin bir kişi tarafından değerlendirilmelidir.
- Havalandırma boruları, korkuluklar, anten direkleri, çatı kenarındaki hafif yapılar ankraj olarak kullanılmaz.
- İpin geçtiği keskin kenarlarda ip koruyucular kullanılır; ipin sürtünerek kesilmesi en sık görülen ciddi tehlikelerden biridir.
Ekipman Kontrolü
- İpler, kemerler, iniş-çıkış aletleri ve bağlantı elemanları uygun standartlara göre üretilmiş ve işaretli
- Her kullanımdan önce kullanıcı tarafından görsel kontrol yapılıyor (kesik, aşınma, erime, kimyasal temas, deforme kilit)
- Ekipman, üretici talimatına göre belirli aralıklarla yetkin kişilerce ayrıntılı muayene ediliyor ve kayıt altına alınıyor
- Her ip ve kemerin bir kimlik numarası ve kullanım geçmişi var
- Düşme tutmuş veya hasar görmüş ekipman derhal kullanımdan kaldırılıyor
- İpler kimyasallardan, ısıdan ve güneşten uzakta saklanıyor
Kişisel düşme önleyiciler için KKD’nin İşyerinde Kullanımı ve KKD Standartları yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kurtarma: Planı Olmayan İş Başlamaz
İpte asılı kalan bir çalışan, yaralanmamış olsa bile kemerde hareketsiz asılı kalmanın etkisiyle kısa sürede fenalaşabilir ve bilincini kaybedebilir. Bu nedenle kurtarma, itfaiyenin gelmesini beklemeye dayanamaz:
- İş başlamadan önce, o işe özel yazılı bir kurtarma planı hazırlanır: Kim kurtaracak, hangi ekipmanla, nereden, ne kadar sürede?
- Ekip en az iki kişiden oluşur; çalışan asla tek başına ipe inmez.
- Kurtarma ekipmanı (kurtarma seti, ek ip, makara sistemi) iş alanında hazır bulunur.
- Ekip kurtarma tekniklerini düzenli olarak uygulamalı tatbikatla tekrar eder.
- Kurtarılan çalışan, yaralanma belirtisi olmasa da sağlık değerlendirmesine yönlendirilir; 112 aranır.
Sahada Diğer Önlemler
- Alt bölge güvenliği: İpin altındaki alan, düşen cisimlere karşı bariyer ve işaretlerle kapatılır; yaya trafiği yönlendirilir.
- Hava koşulları: Rüzgâr, yağış, buzlanma ve yıldırım riski değerlendirilir; ekipman kılavuzunda belirtilen sınırlar aşıldığında çalışma durdurulur (Ek-II 4.1.6).
- Diğer tehlikeler: Cephedeki elektrik hatları, sıcak egzozlar, hareketli ekipman ve kimyasal temizlik maddeleri ayrıca değerlendirilir.
- Haberleşme: İpteki çalışan ile yerdeki ekip arasında telsiz veya kararlaştırılmış işaretlerle sürekli iletişim sağlanır.
- Sağlık uygunluğu: Yüksekte çalışma, işe giriş ve periyodik muayenelerde işyeri hekimince değerlendirilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Tek iple veya iki ipi aynı ankraja bağlayarak çalışmak
- Keskin kenarda ip koruyucu kullanmamak
- Ankraj noktasının dayanımını değerlendirmeden korkuluk veya boruya bağlanmak
- Kurtarma planı olmadan, “bir şey olursa itfaiyeyi ararız” anlayışıyla çalışmak
- Aletleri bağlamadan kullanmak ve alt bölgeyi kapatmamak
- Günlük kullanıcı kontrolünü atlamak, hasarlı ekipmanı ayırmamak
Senaryo: Bir alışveriş merkezinin cephe camlarını temizleyen iki kişilik ekipte, çalışanlardan biri inişin ortasında ani bir baş dönmesiyle hareketsiz kalır. Güvenlik ipindeki düşme önleyici devreye girer ve çalışan asılı kalır. Ekip arkadaşı, iş öncesi hazırlanan kurtarma planına göre çatıdaki kurtarma setini kullanarak çalışanı birkaç dakika içinde aşağı indirir ve 112’yi arar. Çalışanın yere güvenle indirilmesi, iki ipli sistemin ve önceden tatbik edilmiş kurtarma planının sonucudur.
Sıkça Sorulan Sorular
İple erişimde kaç ip kullanılmalı?
Yönetmeliğe göre ayrı kancalı en az iki ip: bir çalışma ipi ve bir güvenlik ipi. Tek iple çalışma yalnızca, ikinci ipin işi daha tehlikeli hâle getirdiği istisnai durumlarda yeterli önlemle mümkündür.
İple erişim ne zaman tercih edilebilir?
Risk değerlendirmesi sonucunda işin güvenle yapılabileceği ve iskele, platform gibi daha güvenli bir iş ekipmanı kullanılmasının gerekmediği durumlarda.
İple erişimde kurtarma planı zorunlu mu?
Evet. Yönetmelik, acil durumda çalışanın derhal kurtarılabilmesi için işin planlanmasını, gözetim sağlanmasını ve çalışanlara özellikle kurtarma konusunda eğitim verilmesini şart koşar.
Sonuç
İple erişim, başka yolla ulaşılamayan yerlerde işi mümkün kılan güvenli bir yöntem olabilir; ancak bu güvenlik iki bağımsız ipe, sağlam ankraja, kontrol edilen ekipmana ve önceden tatbik edilmiş bir kurtarma planına dayanır. Bu unsurlardan biri eksikse, iş başlamamalıdır.
