Çalışma hayatı yaşlanıyor; emeklilik yaşı yükseliyor, deneyimli çalışanlar daha uzun süre işte kalıyor. Engelli çalışanlar da yasal kontenjan ve kapsayıcı istihdam politikalarıyla daha fazla işyerinde yer alıyor. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı bu iki grubu genç, gebe ve emziren çalışanlarla birlikte “özel politika gerektiren gruplar” arasında sayar. Bu, onları riskli işlerden uzaklaştırmak değil; risk değerlendirmesini, eğitimi, acil durum planını ve işyeri düzenini onların ihtiyaçlarını gözeterek yapmak demektir. Bu yazıda engelli ve yaşlı çalışanlar için yasal çerçeveyi ve uygulamada alınacak önlemleri anlatıyoruz.
Yazıdaki yasal bilgiler 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Md.10), 4857 sayılı İş Kanunu (Md.30), Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Md.20) ve İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik’ten alınmıştır.
Yasal Çerçeve
| Düzenleme | Ne diyor? |
|---|---|
| 6331 Md.10/1-ç | Risk değerlendirmesinde “genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu” dikkate alınır. |
| 4857 Md.30 | Elli veya daha fazla işçi çalıştırılan özel sektör işyerlerinde yüzde üç, kamu işyerlerinde yüzde dört engelli işçi; meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılır. İşyerinin işçisi iken engelli hâle gelenlere öncelik tanınır. Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz. |
| Eğitim Yönetmeliği Md.20 | Yaşlı, engelli ve diğer özel politika gerektiren grupların özellikleri dikkate alınarak eğitim verilir. Engelli çalışanlar için eğitim, erişilebilirlik standartlarına uygun ve ihtiyaçlarını karşılayan alternatif formatları içerir. |
| İşyeri Hekimi Yönetmeliği | İşyeri hekimi, özel politika gerektiren grupların ve kronik hastalığı olanların uygun işe yerleştirilmesi için gerekli muayeneleri yapar ve rapor düzenler; işyeri hemşiresi bu grupların takibini sağlar. |
Yaşlı Çalışanlar: Neye Dikkat Edilmeli?
Yaşla birlikte bazı yetenekler azalabilir, bazıları ise artar. Deneyim, iş bilgisi, risk algısı ve sorumluluk duygusu çoğu zaman güçlüdür. Değişebilen başlıca özellikler şunlardır:
- Görme: Yakını görme, karanlığa uyum ve parlamaya dayanıklılık azalabilir. Daha fazla ve parlamasız aydınlatma gerekir.
- İşitme: Yüksek frekanslı sesleri ve gürültüde konuşmayı ayırt etme güçleşebilir. Sesli alarmlar ışıklı uyarıyla desteklenmelidir.
- Kas gücü ve esneklik: Ağır kaldırma, zorlayıcı duruşlar ve tekrarlı işler kas-iskelet sorunlarını artırabilir.
- Isıya uyum: Sıcak ve soğuk ortamlara uyum yavaşlayabilir.
- Uyku ve vardiya: Gece ve vardiyalı çalışmaya uyum zorlaşabilir.
- Kronik hastalıklar ve ilaçlar: Hipertansiyon, diyabet ve kalp hastalıkları ile kullanılan ilaçlar dikkat ve dengeyi etkileyebilir.
Önemli: Yaş tek başına bir işe uygunsuzluk ölçütü değildir. Kişiden kişiye büyük farklar vardır; karar, işyeri hekiminin bireysel değerlendirmesine ve işin gereklerine göre verilmelidir. Önlemlerin çoğu (iyi aydınlatma, kaldırma yardımcıları, ergonomik düzen) tüm çalışanlara yarar sağlar.
Engelli Çalışanlar: Uygun İş ve Makul Düzenleme
- İşe yerleştirme: İşyeri hekimi, çalışanın sağlık durumunu ve işin gereklerini birlikte değerlendirerek uygun işe yerleştirme önerir. Değerlendirme engel türüne değil, kişinin yapabileceklerine odaklanmalıdır.
- Erişilebilirlik: Rampa, asansör, uygun tuvalet, geniş geçiş yolları, kapı açma kuvvetinin düşük olması, okunaklı ve dokunsal işaretler.
- İş istasyonu düzenlemesi: Yüksekliği ayarlanabilir masa, ekran okuyucu ve büyüteç yazılımları, uygun el aletleri ve kumandalar.
- Bilgilendirme ve eğitim: İşaret dili, sesli anlatım, büyük puntolu veya kolay okunur materyal, görsel destekli talimatlar.
- Gizlilik: Sağlık bilgileri gizlidir. Çalışan izin vermedikçe yöneticilerle yalnızca gerekli düzenlemeler paylaşılır, tanı paylaşılmaz.
Acil Durumda Kimse Geride Kalmasın
Engelli ve hareket kısıtlılığı olan çalışanlar için genel tahliye planı tek başına yeterli değildir. Her çalışan için gerekiyorsa kişisel tahliye planı hazırlanmalıdır:
- Tahliyede yardım gerekecek çalışanlar, kendi onaylarıyla belirlendi
- Her biri için yardımcı kişiler ve yedekleri atandı, birlikte tatbikat yapıldı
- İşitme engelli çalışanlar için ışıklı veya titreşimli alarm, görme engelli çalışanlar için rehber kişi ve sesli yönlendirme var
- Tekerlekli sandalye kullananlar için güvenli bekleme alanı veya tahliye sandalyesi planlandı; asansörün yangında kullanılmayacağı biliniyor
- Toplanma yeri erişilebilir
- Ziyaretçiler ve geçici süreli hareket kısıtlılığı olanlar (kırık, ameliyat sonrası) da düşünüldü
Tahliye planı için Tahliye Planı ve Toplanma Yeri yazımıza bakabilirsiniz.
Risk Değerlendirmesinde Uygulama
- Risk değerlendirmesi ekibi, özel politika gerektiren grupları ayrı bir başlık olarak ele alır; hangi işlerde ve hangi bölümlerde çalıştıklarını belirler.
- Elle taşıma, ekranlı araç, gürültü, sıcak ortam ve gece çalışması gibi risklerin bu gruplar üzerindeki etkisi ayrıca değerlendirilir.
- İşyeri hekiminin önerileri risk değerlendirmesine ve görev dağılımına yansıtılır.
- Çalışanın durumunda değişiklik olduğunda (yeni bir sağlık sorunu, engel durumunun ortaya çıkması) değerlendirme güncellenir.
İlgili yazılar: Mesleki Kas-İskelet Hastalıkları, Genç ve Çocuk İşçiler, Gebe ve Emziren Çalışanlar.
Sık Yapılan Hatalar
- Kontenjanı doldurmak için engelli çalışanı işe uygunluğu değerlendirmeden herhangi bir işe vermek
- Yaşlı çalışanı yalnızca yaşı nedeniyle eğitimden, terfiden veya yeni görevden dışlamak
- Tahliye planında yardıma ihtiyacı olan çalışanları belirlememek
- Eğitimleri yalnızca yazılı ve sözlü yapmak, alternatif format sunmamak
- Sağlık bilgisini çalışma arkadaşlarıyla paylaşmak
Senaryo: Bir üretim tesisinde işitme engelli bir çalışan montaj hattında çalışmaktadır. Yangın tatbikatında sesli alarmı fark etmediği ve tahliyeye geç katıldığı görülür. İşyeri hekimi ve İSG uzmanı çalışanla birlikte bir kişisel tahliye planı hazırlar: Çalışma alanına ışıklı alarm eklenir, hatta yanındaki iki çalışan “tahliye arkadaşı” olarak görevlendirilir ve acil durum talimatları görsel hâle getirilir. Bir sonraki tatbikatta çalışan ilk çıkanlar arasında yer alır; ışıklı alarmlar hattın gürültülü olduğu bölümde diğer çalışanlar için de faydalı olur.
Sıkça Sorulan Sorular
Özel politika gerektiren gruplar kimlerdir?
Mevzuatta genç, yaşlı, engelli, gebe ve emziren çalışanlar bu gruplar arasında sayılır; risk değerlendirmesinde kadın çalışanların durumu da ayrıca dikkate alınır.
Engelli işçi hangi işlerde çalıştırılamaz?
İş Kanunu’na göre yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz. Diğer işlerde, kişinin meslek, beden ve ruhi durumuna uygunluk işyeri hekimince değerlendirilir.
Engelli çalıştırma zorunluluğu hangi işyerlerinde var?
Elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde yüzde üç, kamu işyerlerinde yüzde dört oranında.
Sonuç
Engelli ve yaşlı çalışanlar için iyi bir İSG yaklaşımı onları korumaya alıp işten uzaklaştırmak değil, işi ve işyerini onlara uygun hâle getirmektir. Bireysel değerlendirme, erişilebilir eğitim, kişisel tahliye planı ve ergonomik düzenlemeler, hem bu çalışanların güvenliğini hem de işyerinin tamamının çalışma koşullarını iyileştirir.
