Bel ağrısı, boyun tutulması, omuz ağrısı ve el bileğinde uyuşma… Bunlar çoğu zaman “yaşla gelen” ya da “yorgunluktan” denilip geçiştirilen şikâyetlerdir. Oysa çalışanlarda en sık görülen sağlık sorunlarının başında gelen bu rahatsızlıkların önemli bir kısmı işe bağlıdır ve önlenebilir. Bunlara mesleki kas-iskelet sistemi hastalıkları denir. Bu yazıda bu hastalıkların neler olduğunu, nasıl ilerlediğini, risk etkenlerini, kimlerin risk altında olduğunu ve işyerinde nasıl önlenebileceğini ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin kas-iskelet hastalıklarına ayrılan 34. sayısındaki yazılardan (Prof. Dr. Emel Özcan ve Dr. Nur Kesiktaş; Prof. Dr. Nazmi Bilir) ve Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA) bilgi notlarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki eski istatistikler ve mülga mevzuat atıfları güncellenmiştir.
Mesleki Kas-İskelet Hastalıkları Nedir?
Kas-iskelet sistemi hastalıkları; kaslar, tendonlar, bağlar, eklemler, diskler, sinirler ve kemikler gibi vücut yapılarını etkileyen, ağrı, hareket kısıtlılığı ve sakatlıkla seyredebilen rahatsızlıklardır. Yapılan iş ve işin yapıldığı ortam bu hastalıklara yol açtığında ya da onları ağırlaştırdığında mesleki (işe bağlı) kas-iskelet hastalıklarından söz edilir.
Bu hastalıkların çoğu birikimlidir: tek bir ani zorlanmadan çok, uzun süre boyunca tekrarlanan hareketlerin ve zorlanmaların sonucunda gelişir. Bununla birlikte ağır bir yükün kaldırılması gibi ani bir aşırı zorlanma da akut bir yaralanmaya yol açabilir.
Avrupa’da işe bağlı en yaygın sağlık sorunu kas-iskelet hastalıklarıdır. Bu hastalıklar iş günü kayıplarının, sakatlıkların ve erken emekliliklerin de başlıca nedenleri arasındadır.
Sık Görülen Mesleki Kas-İskelet Hastalıkları
| Bölge | Hastalıklar |
|---|---|
| Bel | Bel ağrısı, kas zorlanması ve incinmesi, bel fıtığı (disk hernisi) |
| Boyun ve omuz | Boyun tutulması, boyun fıtığı, omuz tendon hastalıkları (rotator manşet), torasik çıkış sendromu |
| Dirsek | Tenisçi ve golfçü dirseği (epikondilit) |
| El bileği ve el | Karpal tünel sendromu (el bileğinde sinir sıkışması), tendinit ve tenosinovit, De Quervain hastalığı, tetik parmak |
| Titreşime bağlı | El-kol titreşimine bağlı damar ve sinir bozuklukları (“beyaz parmak”), tüm vücut titreşimine bağlı bel sorunları |
| Diz ve alt ekstremite | Diz çökerek çalışmaya bağlı bursit ve menisküs hasarları |
Mesleki kas-iskelet hastalıkları en sık beli ve elleri etkiler.
Hastalık Nasıl İlerler? Üç Evre
| Evre | Belirtiler |
|---|---|
| Erken evre | Çalışırken ilgili bölgede ağrı ve yorgunluk olur; dinlenince geçer. İş performansı etkilenmez. |
| Orta evre | Ağrı ve yorgunluk işin başında hemen başlar ve gece boyu sürer. Tekrarlı işlerde performans düşer. |
| İleri evre | Ağrı dinlenmekle geçmez, uykuyu bozabilir. Performans belirgin şekilde azalır; hafif işler bile zorlaşır. |
Erken uyarıları ciddiye alın: Erken evrede yapılan ergonomik düzenleme ve tedavi, hastalığın kalıcı hâle gelmesini büyük ölçüde önler. Çalışanların ağrı ve uyuşma şikâyetlerini çekinmeden bildirebileceği bir ortam kurulmalıdır.
Risk Etkenleri
Fiziksel ve Biyomekanik Etkenler
- Ağır yük kaldırma, taşıma, itme ve çekme
- Tekrarlanan hareketler (özellikle aynı eklem ve kas grubunu kullanan)
- Zorlayıcı hareketler ve kuvvet uygulama
- Uygunsuz duruşlar: dizleri bükmeden öne eğilme, gövdeyi döndürme, kolları omuz hizasının üzerinde çalışma, bileği aşırı bükme
- Uzun süre aynı pozisyonda kalma (sürekli ayakta ya da oturarak çalışma)
- Alet ve yüzeylerin vücuda yaptığı lokal baskı
- El-kol ve tüm vücut titreşimi
- Soğuk ya da aşırı sıcak ortam, yetersiz aydınlatma
Organizasyonel ve Psikososyal Etkenler
- Yüksek tempo ve zaman baskısı
- Monoton, tekrarlı işler
- Yetersiz mola
- İş üzerinde kontrol ve söz hakkının az olması
- Yöneticilerden ve iş arkadaşlarından yeterli destek görememe
- Düşük iş memnuniyeti
Bireysel Etkenler
- Yaş, fiziksel kapasite ve kondisyon
- Önceki yaralanmalar ve sağlık öyküsü
- Aşırı kilo ve sigara
- Deneyim ve eğitim eksikliği
- Vücuda uymayan giysi ve kişisel koruyucu donanım
Bu etkenler genellikle tek başına değil, bir arada etki eder. Örneğin elle yük kaldırmak nadiren tek başına sırt ağrısına yol açar; stres, titreşim, soğuk ve iş organizasyonu da tabloya katılır. Bu nedenle önleme, vücut üzerindeki toplam yükü ele almalıdır.
Kimler Risk Altında?
- Bel ağrısı için: Ağır sanayi (metal, otomotiv), imalat ve depolar, inşaat, madencilik, temizlik ve otelcilik, sağlık ve bakım sektörü (hasta kaldırma), makine operatörleri ve sürücüler
- Boyun ve üst ekstremite hastalıkları için: Montaj hatları, konfeksiyon, gıda işleme, kasiyerler, bilgisayar kullananlar, diş hekimleri, müzisyenler
- Titreşime bağlı hastalıklar için: Kırıcı, taşlama ve delici alet kullananlar, iş makinesi ve forklift operatörleri
Meslek Hastalığı Olarak Kabulü
Türkiye’de meslek hastalıkları listesinde, fiziksel etkenlere bağlı meslek hastalıkları grubunda (E grubu) kas-iskelet sistemi hastalıklarına geniş yer verilir. Listede titreşime bağlı kemik-eklem hastalıkları, sürekli lokal baskıya bağlı bursa hastalıkları ve sinir felçleri, aşırı yüklenmeye bağlı tendon kılıfı hastalıkları, maden ve benzeri işlerde menisküs zararları gibi tablolar yer alır.
Buna karşın Türkiye’de mesleki kas-iskelet hastalığı tanısı çok nadir konur. Dergide aktarılan SSK verilerine göre 2003–2005 yıllarında yılda yalnızca birkaç vaka bu tanıyı almıştır. Bu, hastalığın az görüldüğünü değil, işle ilişkisinin kurulmadığını gösterir. Tanı için hekimlerin hastanın çalışma öyküsünü ayrıntılı sorgulaması çok önemlidir.
Korunma: Ergonomi Programı
Araştırmalar, ergonomi eğitimi ve iyileştirmelerinin kas-iskelet hastalıklarının sıklığını ve maliyetini azalttığını; verimliliği, iş memnuniyetini ve yaşam kalitesini artırdığını göstermektedir. Bir ergonomi programının üç temel bileşeni vardır:
- Risk değerlendirmesi: İş istasyonunun ve ekipmanın çalışana uygunluğu, çalışma duruşları, tekrar sıklığı ve süresi, kuvvet gereksinimi, titreşim ve ortam koşulları değerlendirilir. Bunun için QEC, REBA, RULA ve NIOSH kaldırma denklemi gibi yöntemler kullanılır.
- Ergonomi eğitimi: Çalışanlara kas-iskelet hastalıkları ve risk etkenleri, erken belirtiler, doğru vücut mekaniği, egzersizler ve sağlıklı yaşam konularında eğitim verilir.
- Ergonomik iyileştirmeler: Önce işin kendisi düzeltilir, sonra kişi.
- Mühendislik önlemleri: Çalışma yüksekliklerinin ayarlanması, kaldırma yardımcıları, ergonomik el aletleri, titreşimi azaltılmış ekipman, otomasyon
- Organizasyonel önlemler: İş rotasyonu, molalar, iş temposunun düzenlenmesi, görevlerin çeşitlendirilmesi
- Kişisel önlemler: Eğitim, egzersiz ve uygun KKD. Bu önlemler mühendislik ve organizasyon önlemlerinin yerini tutmaz.
Kas-iskelet şikâyeti olan çalışanların işte tutulması, rehabilitasyonu ve işe uyumlu şekilde geri dönmesi de programın parçası olmalıdır.
Elle taşıma işleri için Elle Taşıma ve NIOSH Kaldırma Denklemi, ofis çalışanları için Bilgisayar Başında Ergonomi, risk değerlendirmesi için Ergonomik Risk Değerlendirme Yöntemleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Risk değerlendirmesinde ergonomik riskler ayrıca ele alındı mı?
- Ağır kaldırma, tekrarlı hareket ve uygunsuz duruş gerektiren işler belirlendi mi?
- Çalışma yükseklikleri ve iş istasyonları çalışanlara göre ayarlanabilir mi?
- Kaldırma yardımcıları ve mekanik taşıma araçları kullanılıyor mu?
- İş rotasyonu ve yeterli mola uygulanıyor mu?
- Çalışanlar ergonomi eğitimi aldı mı?
- Ağrı ve uyuşma şikâyetleri kayda geçiriliyor ve değerlendiriliyor mu?
- Şikâyeti olan çalışanların işe uyumlu dönüşü planlanıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Mesleki kas-iskelet hastalıkları nelerdir?
İşe bağlı olarak gelişen bel ağrısı, bel ve boyun fıtığı, omuz tendon hastalıkları, tenisçi dirseği, karpal tünel sendromu ve titreşime bağlı bozukluklar gibi kas, tendon, sinir ve eklem rahatsızlıklarıdır.
Kas-iskelet hastalıklarının en önemli nedenleri nelerdir?
Ağır yük kaldırma, tekrarlanan ve zorlayıcı hareketler, uygunsuz duruşlar, uzun süre aynı pozisyonda kalma ve titreşim; bunlara zaman baskısı ve monoton iş gibi psikososyal etkenler eklenir.
Karpal tünel sendromu meslek hastalığı mıdır?
İşe bağlı tekrarlı ve zorlayıcı el-bilek hareketleri sonucu geliştiğinde mesleki kas-iskelet hastalığı olarak değerlendirilebilir; işle ilişkisi çalışma öyküsü ve muayeneyle ortaya konur.
Kas-iskelet hastalıkları önlenebilir mi?
Büyük ölçüde evet. Risk değerlendirmesi, ergonomi eğitimi ve iş istasyonu, ekipman ve iş organizasyonunda yapılan iyileştirmelerle önlenebilir.
Ergonomik iyileştirmelerin sahada nasıl sonuç verdiğini görmek için Ergonomik İyileştirme Örnekleri yazımıza bakabilirsiniz.
Kas-iskelet sorunlarının işle ilgili hastalık olarak değerlendirilmesi için Meslek Hastalığı mı, İşle İlgili Hastalık mı? yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: İşe Dönüş.
İlgili yazı: Engelli ve Yaşlı Çalışanlar.
Sonuç
Mesleki kas-iskelet hastalıkları sessizce başlar ve ilerledikçe hem çalışanın yaşam kalitesini hem de işletmenin verimliliğini düşürür. İşi çalışana uydurmak; çalışma yüksekliklerini ayarlamak, yükü mekanikleştirmek, tekrarı azaltmak, mola vermek ve erken şikâyetleri dinlemek, bu hastalıkları önlemenin en etkili yoludur.
