Bir önceki gece fazla alkol alıp sabah forklift kullanmaya gelen bir çalışan, ağrı kesici ve uyku ilacını birlikte kullanıp vinç kabinine çıkan bir operatör, stresle baş etmek için madde kullanmaya başlayan bir vardiya amiri… Alkol ve madde kullanımı yalnızca kişinin kendi sorunu değildir; dikkat, tepki süresi ve karar verme yeteneğini bozarak hem kendisini hem çevresindekileri tehlikeye atar. Bu yazıda işyerinde alkol ve madde kullanımına ilişkin yasal kuralları, belirtileri tanımayı, şüphe anında yapılacakları ve önleme politikasını anlatıyoruz.
Yazıdaki yasal bilgiler 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Md.28), 4857 sayılı İş Kanunu (Md.25) ve İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik’ten alınmıştır. Tanı, tedavi ve test uygulamaları sağlık profesyonellerinin işidir; bu yazı işyeri yönetimine yöneliktir.
Yasal Kurallar
| Düzenleme | Ne diyor? |
|---|---|
| 6331 Md.28/1 | İşyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ve işyerinde alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanmak yasaktır. |
| 6331 Md.28/2 | İşveren, işyeri eklentilerinden sayılan kısımlarda ne gibi hâllerde, hangi zamanda ve hangi şartlarla alkollü içki içilebileceğini belirleme yetkisine sahiptir. |
| 6331 Md.28/3 | Alkollü içki üretilen işyerlerinde üretileni denetlemekle görevli olanlar ile alkollü içki satılan veya içilen işyerlerinde işin gereği içmek zorunda olanlar için içki kullanma yasağı uygulanmaz. |
| 4857 Md.25/II-d | İşçinin işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması, işverene ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller nedeniyle haklı fesih imkânı veren durumlar arasındadır. |
| İşyeri Hekimi Yönetmeliği | İşyeri hekimi, madde bağımlılığı olanlar dahil, uygun işe yerleştirilmesi gereken çalışanlar için gerekli sağlık muayenelerini yapar ve rapor düzenler. |
Sadece yasak yetmez: Yasak ve disiplin, işyerinde güvenliği sağlamanın bir parçasıdır; ancak sorunun saklanmasına da yol açabilir. Etkili bir politika; açık kuralları, gizliliği koruyan bir destek yolunu ve yöneticilerin nasıl davranacağını birlikte tanımlar.
Neden İSG Konusu?
- Alkol ve birçok madde; dikkat, tepki süresi, denge, görme ve risk algısını bozar.
- Etkisi, kullanımdan saatler sonra da sürebilir; “akşam içtim, sabah geçti” düşüncesi yanıltıcıdır.
- Bazı reçeteli ve reçetesiz ilaçlar (uyku ilaçları, bazı ağrı kesiciler, alerji ve soğuk algınlığı ilaçları) da uyku hâli yapabilir; alkolle birlikte etkileri artar.
- Araç kullanma, iş makinesi, vinç, yüksekte çalışma, elektrik işleri, tehlikeli kimyasallar ve silahlı güvenlik gibi güvenlik açısından kritik görevlerde kısa süreli bir dikkat kaybı bile ölümcül sonuç doğurabilir.
- Uzun dönemde devamsızlık, verim düşüşü, sağlık sorunları ve iş ilişkilerinde bozulma görülür.
Uyarı İşaretleri
Tek başına hiçbir işaret kesin değildir; şeker düşmesi, inme, ilaç yan etkisi veya yorgunluk da benzer tablolar yapabilir. Yöneticiler tanı koymaya değil, işe uygunluk açısından gözlemlenen davranışa odaklanmalıdır:
- Alkol kokusu, bulanık konuşma, dengesizlik, koordinasyon bozukluğu
- Gözlerde kızarıklık, aşırı uyku hâli veya aşırı hareketlilik
- Sık geç kalma, özellikle hafta başlarında devamsızlık, sık ve açıklanamayan molalar
- Dikkatsizlik, artan hata ve ramak kala olayları
- Ani ruh hâli değişiklikleri, saldırganlık, içe kapanma
Karıştırılmasın: “Sarhoş gibi” görünen bir çalışan şeker düşmesi veya inme geçiriyor olabilir. Bilinç bulanıklığında önce sağlık değerlendirmesi yapılmalıdır. Ayrıntılar için Şeker Düşmesi ve İnme ve Kalp Krizi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Şüphe Anında Yapılacaklar
- Çalışanı güvenli şekilde işten alın: Makine, araç veya tehlikeli işten derhal uzaklaştırın. Güvenlik önceliklidir.
- Sağlık durumunu değerlendirin: Bilinç bulanıklığı veya fenalık varsa ilk yardımcıyı çağırın, gerekirse 112’yi arayın; işyeri hekimi veya sağlık personeline haber verin.
- Özel bir ortamda, sakin konuşun: Başkalarının önünde suçlamayın. Gözlemlediğiniz davranışları anlatın, tanı koymayın.
- Yalnız bırakmayın, araç kullandırmayın: Eve dönmesi gerekiyorsa güvenli ulaşım sağlayın.
- Kayıt tutun: Gözlemleri, saati ve tanıkları nesnel şekilde yazın.
- Politikaya göre ilerleyin: İşyeri hekimi, insan kaynakları ve gerekirse hukuk birimiyle birlikte, işyerinin yazılı politikasına göre değerlendirme yapın.
İşyeri Alkol ve Madde Politikası
- Yazılı bir politika var; çalışanlar ve yükleniciler bu politikadan haberdar
- Yasak kapsamı açık: işyeri, eklentiler, işyeri araçları, iş amaçlı etkinlikler
- Güvenlik açısından kritik görevler tanımlandı
- Çalışanların kullandıkları ve dikkat etkileyebilecek ilaçları işyeri hekimine gizlilik içinde bildirebileceği bir yol var
- Yöneticiler uyarı işaretleri ve şüphe anında yapılacaklar konusunda eğitildi
- Yardım isteyen çalışan için gizlilik içinde işyeri hekimine ve tedavi hizmetlerine yönlendirme yolu var
- Tedavi sürecindeki çalışanın işe dönüşü ve uygun görevlendirmesi işyeri hekimiyle planlanıyor
- Test uygulanacaksa, hangi durumlarda ve hangi usulle yapılacağı yazılı; kişisel verilerin korunması ve hukuki boyutu için uzman görüşü alındı
- İşyeri etkinliklerinde alkollü içki varsa, sonrasında araç kullanılmaması için önlem alınıyor
- Stres, vardiya düzeni ve iş yükü gibi kullanıma zemin hazırlayabilecek etkenler psikososyal risk değerlendirmesinde ele alınıyor
Destekleyici yaklaşım için İşyerinde Psikososyal Riskler ve İşyeri Hekiminin Görevleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Şüphelenilen çalışanın “idare eder” diye kritik işe devam etmesine izin vermek
- Bilinç bulanıklığını sağlık değerlendirmesi yapmadan sarhoşluk sanmak
- Herkesin önünde suçlamak, damgalamak
- Çalışanı kendi aracıyla eve göndermek
- Yardım istemenin yolunu tanımlamadan yalnızca cezaya dayanmak
- Sağlık bilgilerini gizlilik dışında paylaşmak
Senaryo: Bir şantiyede sabah iş başı toplantısında, vardiya amiri bir iş makinesi operatörünün alkol kokusunu ve dengesiz yürüyüşünü fark eder. Operatörü makineye bindirmez, kenara alarak özel olarak konuşur ve işyeri hemşiresini çağırır. Sağlık değerlendirmesinden sonra operatör bir çalışma arkadaşıyla evine gönderilir, gözlemler kayda geçirilir. Ertesi gün işyeri hekimiyle yapılan görüşmede çalışan alkol kullanımıyla ilgili yardım istemeye karar verir ve tedaviye yönlendirilir. Şantiye, olaydan sonra yazılı alkol ve madde politikasını güncelleyerek tüm yöneticilere kısa bir eğitim verir.
Sıkça Sorulan Sorular
İşyerinde alkol kullanımı yasak mı?
Evet. 6331 sayılı Kanun’un 28. maddesine göre işyerine sarhoş veya uyuşturucu almış olarak gelmek ve işyerinde alkol veya uyuşturucu kullanmak yasaktır. İşveren, işyeri eklentilerinde hangi şartlarla alkol içilebileceğini belirleyebilir.
İşe sarhoş gelen işçinin iş sözleşmesi feshedilebilir mi?
İş Kanunu’nun 25. maddesi, işyerine sarhoş veya uyuşturucu almış olarak gelmeyi işveren için haklı fesih nedenleri arasında sayar. Uygulamanın hukuki değerlendirmesi somut olaya göre yapılmalıdır.
Şüphelenilen çalışanla ne yapılmalı?
Önce güvenli şekilde işten alınmalı ve sağlık durumu değerlendirilmeli, ardından özel bir ortamda konuşulmalı, kendi aracıyla gönderilmemeli ve gözlemler kayda geçirilmelidir.
Sonuç
İşyerinde alkol ve madde kullanımı, özellikle güvenlik açısından kritik işlerde ciddi bir kaza riskidir. Yasal yasak ve açık kurallar gereklidir; ancak tek başına yeterli değildir. Eğitimli yöneticiler, şüphe anında güvenliği önceleyen bir akış, gizlilik içinde yardım alma yolu ve işe dönüş planlaması, hem kazaları önler hem de çalışanın sorunuyla erken yüzleşmesine imkân verir.
