Kutu, çuval, malzeme ya da hasta… Bir yükü kaldırmak, taşımak, itmek veya çekmek işyerlerinde en sık yapılan işlerden biridir ve bel ağrılarının başlıca nedenidir. “Kaç kilo kaldırılabilir?” sorusunun tek bir cevabı yoktur: Aynı 10 kilogramlık yük, nasıl ve ne sıklıkla kaldırıldığına göre güvenli de olabilir, tehlikeli de. Bu yazıda elle taşıma işlerindeki riskleri, güncel yönetmeliğin işverene getirdiği yükümlülükleri ve kaldırma işlerinin riskini sayısal olarak değerlendiren NIOSH kaldırma denklemini örneklerle anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “TTK Yeraltı Maden İşletmeciliğinde Bel Ağrıları” (Erdinç Günay) yazısından ve EU-OSHA bilgi notlarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki NIOSH hesaplarında yük sabiti 30 kg alınmış ve bazı çarpanlar tabloyla uyuşmamaktadır; bu yazıda hesaplar, NIOSH’ın revize kaldırma denklemindeki 23 kg’lık yük sabiti ve resmî çarpanlarla yeniden yapılmıştır. Yasal bilgiler güncel Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği’ne göredir.
Elle Taşıma Neden Bel Ağrısına Yol Açar?
Elle taşımada riski artıran etkenler dört grupta toplanır:
| Grup | Riski artıran durumlar |
|---|---|
| Yük | Çok ağır ya da çok büyük, kavranması zor, dengesiz ya da içi kayan, vücuttan uzakta tutulmasını gerektiren, keskin kenarlı yükler |
| İş | Çok sık ya da uzun süreli kaldırma, gövdeyi eğerek veya döndürerek kaldırma, ani hareketler, dengesiz duruş, değiştirilemeyen iş temposu, yetersiz mola, uzun taşıma mesafesi |
| Ortam | Dar alan, kaygan ya da düz olmayan zemin, seviye farkları, aşırı sıcak ya da soğuk, yetersiz aydınlatma |
| Birey | Fiziksel yapının işe uygun olmaması, deneyim ve eğitim eksikliği, uygun olmayan giysi ve ayakkabı, önceki bel sorunları |
Dergide aktarılan bir çalışmaya göre endüstride bel ağrılarının en sık nedeni kaldırmadır; bunu eğilme, dönerek eğilme, çekme, itme ve taşıma izler.
Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği Ne Diyor?
- Önce elle taşımayı ortadan kaldır: İşveren, işyerinde yüklerin elle taşınmasına gerek duyulmayacak şekilde iş organizasyonu yapmak ve yükün özellikle mekanik sistemlerle taşınmasını sağlamakla yükümlüdür.
- Kaçınılmazsa riski azalt: Elle taşıma kaçınılmazsa, yönetmeliğin Ek-1’indeki yük, fiziksel güç, ortam ve iş gerekleri dikkate alınarak riskler değerlendirilir ve azaltılır.
- Bireysel riskler: Fiziksel yapısı uygun olmayan, eğitimsiz ya da uygun giysi ve ayakkabısı olmayan çalışanlar özel olarak değerlendirilir.
- Bilgilendirme ve eğitim: Çalışanlara yükün ağırlığı, ağırlık merkezi dengesiz yüklerde ağır tarafı, doğru taşıma yöntemleri ve yanlış taşımanın riskleri hakkında bilgi ve eğitim verilir.
- Katılım: Çalışanların görüşleri alınır.
Yasal bir “kilo sınırı” var mı? Güncel Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği yetişkin çalışanlar için sabit bir ağırlık sınırı koymaz; riskin, yükün özelliklerine ve işin koşullarına göre değerlendirilmesini ister. EU-OSHA da güvenli sayılabilecek tek bir ağırlık sınırı olmadığını, 20–25 kg’lık bir yükün birçok kişi için fazla ağır olduğunu vurgular. NIOSH kaldırma denklemi, bu değerlendirmeyi sayısal hâle getirmenin en yaygın yoludur.
NIOSH Kaldırma Denklemi
ABD Ulusal Mesleki Sağlık ve Güvenlik Enstitüsü’nün (NIOSH) revize kaldırma denklemi, iki elle yapılan bir kaldırma işi için Tavsiye Edilen Ağırlık Sınırı’nı (TAS / RWL) hesaplar:
TAS = LC × HM × VM × DM × AM × FM × CM
| Çarpan | Anlamı | Hesaplama |
|---|---|---|
| LC | Yük sabiti | 23 kg (ideal koşullarda tavsiye edilen en yüksek ağırlık) |
| HM | Yatay mesafe çarpanı: Ayak bileklerinin ortası ile ellerin arasındaki yatay uzaklık (H, cm) | 25 / H. H 25 cm’den azsa 1; 63 cm’yi aşarsa 0. |
| VM | Dikey konum çarpanı: Kaldırma başlangıcında ellerin yerden yüksekliği (V, cm) | 1 − 0,003 × |V − 75|. V 175 cm’yi aşarsa 0. |
| DM | Dikey mesafe çarpanı: Yükün kaldırma boyunca dikey olarak yer değiştirdiği mesafe (D, cm) | 0,82 + 4,5 / D. D 25 cm’den azsa 1. |
| AM | Asimetri çarpanı: Gövdenin dönme açısı (A, derece) | 1 − 0,0032 × A. A 135°’yi aşarsa 0. |
| FM | Frekans çarpanı: Dakikadaki kaldırma sayısı ve işin süresi | NIOSH tablosundan |
| CM | Kavrama çarpanı: Tutamağın kalitesi | İyi: 1,00; orta: 0,95 (V < 75 cm ise) ya da 1,00; kötü: 0,90 |
Kaldırma İndeksi
Kaldırılan yükün ağırlığı, tavsiye edilen ağırlık sınırına bölünerek Kaldırma İndeksi (Kİ / LI) bulunur:
Kİ = Kaldırılan ağırlık / TAS
| Kaldırma İndeksi | Yorum |
|---|---|
| 1,0 ve altı | Sağlıklı çalışanların büyük çoğunluğu için kabul edilebilir |
| 1,0 – 3,0 | Risk artar; iş yeniden tasarlanmalıdır |
| 3,0’ın üzeri | Çalışanların çoğu için yüksek risk; acil iyileştirme gerekir |
Hedef, bütün kaldırma işlerinin indeksinin 1,0’ın altında olmasıdır.
Örnek Hesaplar
Örnek 1: Kürekle Malzeme Atma
Dergide yer alan maden örneğinden uyarlanmıştır: Bir çalışan, her biri yaklaşık 10 kg gelen küreklerle malzemeyi konveyöre atmaktadır. Eller yerden yaklaşık 100 cm yükseklikte başlar, yük 40 cm yer değiştirir, yük vücuttan 60 cm uzaktadır, gövde 90° döner, dakikada 6 kez ve 1–2 saat süreyle çalışılır, kavrama iyidir.
- HM = 25 / 60 ≈ 0,42
- VM = 1 − 0,003 × |100 − 75| ≈ 0,93
- DM = 0,82 + 4,5 / 40 ≈ 0,93
- AM = 1 − 0,0032 × 90 ≈ 0,71
- FM (6 kaldırma/dk, 1–2 saat) = 0,50
- CM (iyi kavrama) = 1,00
TAS = 23 × 0,42 × 0,93 × 0,93 × 0,71 × 0,50 × 1,00 ≈ 2,9 kg
Kİ = 10 / 2,9 ≈ 3,4 → Yüksek risk; acil iyileştirme gerekir.
Bu örnek, 10 kg gibi “hafif” görünen bir yükün bile, uzakta tutulduğunda, gövde döndürüldüğünde ve sık kaldırıldığında ne kadar riskli olabileceğini gösterir. Uzun saplı kürek ya da konveyörün çalışana yaklaştırılması (yatay mesafeyi azaltır), gövdeyi döndürmeyi gerektirmeyen yerleşim ve iş rotasyonu, indeksi önemli ölçüde düşürür.
Örnek 2: Yerden Ahşap Takoz Kaldırıp İstifleme
14 kg’lık takozlar yerden 10 cm yükseklikten alınıp 70 cm yukarıya istiflenmektedir. Yük vücuttan 30 cm uzaktadır, gövde 90° döner, dakikada 2 kez ve 1–2 saat çalışılır, kavrama ortadır.
- HM = 25 / 30 ≈ 0,83
- VM = 1 − 0,003 × |10 − 75| ≈ 0,81
- DM = 0,82 + 4,5 / 70 ≈ 0,88
- AM = 1 − 0,0032 × 90 ≈ 0,71
- FM (2 kaldırma/dk, 1–2 saat, V < 75 cm) = 0,84
- CM (orta kavrama, V < 75 cm) = 0,95
TAS = 23 × 0,83 × 0,81 × 0,88 × 0,71 × 0,84 × 0,95 ≈ 7,8 kg
Kİ = 14 / 7,8 ≈ 1,8 → Risk artmış; iş yeniden tasarlanmalı.
Takozların yerden değil bel hizasındaki bir sehpadan alınması (V’yi 75 cm’ye yaklaştırır) ve gövdeyi döndürmeyi gerektirmeyen bir istif düzeni, riski kabul edilebilir düzeye indirebilir.
Denklemin sınırları: NIOSH denklemi iki elle, yavaş ve düzgün yapılan kaldırma ve indirme işleri için geçerlidir. Tek elle kaldırma, oturarak ya da diz çökerek kaldırma, itme ve çekme, kaygan zemin ve çok sıcak ortam gibi durumlarda başka yöntemlerle değerlendirme yapılmalıdır.
Önleme: Önce İş, Sonra Kişi
- Ortadan kaldırma: Konveyör, forklift, transpalet, vinç gibi mekanik araçlarla elle taşımayı kaldırın.
- Kaldırma yardımcıları: Vakumlu kaldırıcılar, kaldırma masaları, el arabaları, caraskal ve palanga kullanın.
- Yükü küçültün: Ambalajları daha hafif ve kavranabilir hâle getirin, tutamak ekleyin.
- Yerleşimi düzeltin: Yükleri bel ile omuz arasındaki yüksekliğe yerleştirin; yerden kaldırmayı ve baş üstüne kaldırmayı azaltın; gövdeyi döndürmeyi gerektirmeyen düzen kurun.
- Organizasyon: Kaldırma sıklığını azaltın, iş rotasyonu ve yeterli mola uygulayın; ağır yükleri iki kişiyle taşıyın.
- Eğitim: Doğru kaldırma tekniğini uygulamalı olarak öğretin.
Doğru Kaldırma Tekniği
- Kaldırmadan önce yolu planlayın, engelleri kaldırın, yükün ağırlığını kontrol edin.
- Yüke yaklaşın, ayaklarınızı omuz genişliğinde açın.
- Dizlerinizi bükün, sırtınızı dik tutun; gücü bacaklarınızdan alın.
- Yükü sıkıca kavrayın ve vücudunuza olabildiğince yakın tutun.
- Kaldırırken ve taşırken gövdenizi döndürmeyin; yön değiştirmek için ayaklarınızla dönün.
- İterken öne, çekerken arkaya eğilin; tutamaklar bel ile omuz arasında olsun. İtmek, çekmekten genellikle daha güvenlidir.
Bel Kemeri Kullanılmalı mı?
Dergide, maden işçilerinin lamba ve ferdi kurtarıcı taşımak için kullandığı kemerlerin ergonomik hâle getirilmesi anlatılmaktadır. Ekipman ağırlığını belde dengeli dağıtan bir taşıma kemeri faydalı bir iyileştirmedir. Ancak bel ağrısını önlemek amacıyla takılan bel destek kemerleri ve korseler ayrı bir konudur. NIOSH, bu kemerlerin sağlıklı çalışanlarda bel yaralanmalarını önlediğine dair yeterli kanıt bulunmadığını belirtmiş ve onları bir önleme yöntemi olarak önermemiştir. Bel kemeri, kişiye yanlış bir güven duygusu verip daha ağır yük kaldırmasına yol açabilir; asıl çözüm yükü ve işi düzeltmektir.
Taşıma araçlarının güvenli kullanımı için Forklift, Transpalet ve Personel Yükseltici, genel çerçeve için Mesleki Kas-İskelet Hastalıkları yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Elle taşıma gerektiren işler belirlendi ve mekanik çözümler değerlendirildi mi?
- Tekrarlı kaldırma işleri için NIOSH kaldırma indeksi hesaplandı mı?
- Kaldırma indeksi 1’in üzerinde olan işler için iyileştirme planı var mı?
- Yükler bel ile omuz arasındaki yükseklikte mi depolanıyor?
- Yüklerin ağırlığı ve dengesiz yüklerde ağır tarafı belirtiliyor mu?
- Kaldırma yardımcıları ve taşıma araçları yeterli ve bakımlı mı?
- Çalışanlar doğru kaldırma tekniği konusunda uygulamalı eğitim aldı mı?
Sıkça Sorulan Sorular
Bir çalışan en fazla kaç kilo kaldırabilir?
Güncel Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği yetişkinler için sabit bir sınır koymaz. NIOSH denklemine göre ideal koşullarda tavsiye edilen en yüksek ağırlık 23 kg’dır; yük vücuttan uzaklaştıkça, yerden ya da yüksekten kaldırıldıkça, gövde döndükçe ve kaldırma sıklaştıkça bu değer hızla düşer.
NIOSH kaldırma indeksi nedir?
Kaldırılan yükün, NIOSH denklemiyle hesaplanan tavsiye edilen ağırlık sınırına oranıdır. 1’in altı kabul edilebilir, 1–3 arası artmış risk, 3’ün üzeri yüksek risk kabul edilir.
NIOSH denkleminde yük sabiti kaç kilogramdır?
Revize NIOSH kaldırma denkleminde yük sabiti 23 kg’dır.
Bel korsesi bel ağrısını önler mi?
NIOSH, sağlıklı çalışanlarda bel destek kemerlerinin yaralanmaları önlediğine dair yeterli kanıt olmadığını belirtmiştir; asıl önlem yükü ve işi düzenlemektir.
Sonuç
Elle taşımada güvenli ağırlık, yalnızca yükün kilosuna değil, yükün nerede durduğuna, nasıl ve ne sıklıkla kaldırıldığına bağlıdır. NIOSH kaldırma denklemiyle riski ölçmek, ardından yükü mekanikleştirmek, vücuda yaklaştırmak, bel hizasına getirmek ve sıklığı azaltmak, bel ağrılarını önlemenin en etkili yoludur.
