Yaz tatilinde iş arayan bir lise öğrencisi, bir ustanın yanında meslek öğrenen çırak ya da mesleki eğitim kapsamında işletmeye gelen bir öğrenci… 18 yaşından küçük çalışanlar, mevzuatın özel olarak koruduğu bir gruptur. Hangi yaşta çalışılabileceği, hangi işlerin yasak olduğu, günde kaç saat çalışılabileceği ve işverenin ek yükümlülükleri ayrıca düzenlenmiştir. Bu yazıda 4857 sayılı İş Kanunu ile Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’e göre temel kuralları özetliyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin genç çalışanlara ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler 4857 sayılı İş Kanunu ile Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’in 2013 ve 2017 değişiklikleri işlenmiş güncel metinlerine göre yazılmıştır.
Kim Çocuk, Kim Genç İşçi?
| Tanım | Yaş | Çalışabileceği işler |
|---|---|---|
| Çocuk işçi | 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve zorunlu temel eğitimini tamamlamış | Yalnızca yönetmeliğin Ek-1’inde sayılan hafif işler |
| Genç işçi | 15 yaşını tamamlamış, 18 yaşını tamamlamamış | Ek-1 ve Ek-2’deki işler |
| 16–18 yaş arası genç işçi | 16 yaşını doldurmuş, 18 yaşını bitirmemiş | Ek-1, Ek-2 ve Ek-3’teki işler |
15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması kural olarak yasaktır. İstisna olarak 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu temel eğitimini tamamlamış çocuklar, gelişimlerine ve okula devamlarına engel olmayan hafif işlerde çalışabilir. 14 yaşından küçük çocuklar ise yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde, yazılı sözleşme ve her faaliyet için ayrı izin alınması şartıyla çalışabilir.
Hangi İşlerde Çalışabilirler?
Yönetmelik izin verilen işleri tek tek sayar; listede olmayan işlerde çalıştırmak yasaktır.
- Ek-1 (hafif işler): Meyve-sebze-çiçek toplama (düşme ve yaralanma riski olmayanlar), esnafın yanında satış, büro yardımcılığı, gazete dağıtımı (yük taşıma hariç), fırın, pastane, manav, büfe ve içkisiz lokantalarda komi ve satış elemanlığı, etiketleme ve elle paketleme, kütüphane ve fuarlarda yardımcı işler, spor tesislerinde yardımcı işler, çiçek satışı.
- Ek-2 (genç işçiler): Gıda işleme işleri (konserve, kurutma, çay işleme vb.), mağazalarda satış, etiketleme ve paketleme, büro işleri, içkili yerler ve aşçılık hariç hizmet sektörü, giyim eşyası imalatı, belirli el sanatları, seramik (fırın ve silis tozu saçan işler hariç), araçsız olarak 10 kg’dan fazla yük kaldırmayı gerektirmeyen torbalama ve istifleme işleri gibi.
- Ek-3 (16 yaşını doldurmuş genç işçiler): Tuğla ve kiremit işleri, ahşap panel imalatı, plastik eşya imalatı (PVC hariç), kâğıt ve selüloz üretimi, un ve çeltik fabrikaları gibi ek işler.
Mesleki eğitim mezunları için istisna: Mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarından mezun olan ve 16 yaşını doldurmuş meslek sahibi genç işçiler, sağlıkları, güvenlikleri ve ahlakları tam olarak güvenceye alınmak şartıyla, listelerle sınırlı kalmadan ihtisas ve mesleklerine uygun işlerde çalıştırılabilir. Mesleki eğitim gören öğrencilerin işletmede eğitim, staj ve çıraklık uygulamasına alınacak iş ve yerleri ise Milli Eğitim Bakanlığı belirler.
Her Durumda Yasak Olan İşler
Yaşa göre izin verilen işlerden olsa bile, 18 yaşını doldurmayanlar şu işlerde çalıştırılamaz:
- Hazırlama, tamamlama ve temizleme işleri
- Alkol, sigara ve bağımlılık yapan maddelerin üretimi ve toptan satışı
- Parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin satışı, imali, işlenmesi, depolanması ve bu maddelere maruz kalma ihtimali olan bütün işler
- Gürültü veya titreşimin yüksek olduğu ortamlar
- Aşırı sıcak veya soğuk ortamlarda çalışma
- Sağlığa zararlı ve meslek hastalığına yol açan maddelerle yapılan işler
- Radyoaktif maddelere ve zararlı ışınlara maruz kalma ihtimali olan işler
- Fazla dikkat isteyen ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işler
- Parça başı ve prim sistemiyle ücret ödenen işler
- Eğitim amaçlı işler hariç, iş bitiminde evine veya ailesinin yanına dönmesine imkân vermeyen işler
- İşyeri hekimi raporuyla fiziksel ve psikolojik yeterliliğinin üzerinde olduğu belirlenen işler
- Eğitim ve deneyim eksikliği nedeniyle güvenlik açısından dikkat eksikliğine yol açabilecek işler
- Para taşıma ve tahsilat işleri
- Gece döneminde yapılan işler (İş Kanunu’na göre en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren dönem)
Ayrıca İş Kanunu’na göre maden ocakları, kablo döşeme, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında yapılan işlerde 18 yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.
Çalışma Süreleri ve Dinlenme
| Durum | Azami çalışma süresi |
|---|---|
| Zorunlu temel eğitimini tamamlamış ve okula devam etmeyen çocuklar | Günde 7, haftada 35 saat |
| 15 yaşını tamamlamış ve okula devam etmeyenler | Günde 8, haftada 40 saate kadar |
| Okula devam edenler (eğitim döneminde) | Eğitim saatleri dışında, en fazla günde 2, haftada 10 saat |
| Okula devam edenler (okul kapalıyken) | Okula devam etmeyenler için geçerli süreleri aşamaz |
- Günlük dinlenme: 24 saatlik dilimde kesintisiz 14 saat dinlenme süresi gözetilir.
- Ara dinlenme: 2–4 saat arası işlerde 30 dakika; 4–7,5 saat arası işlerde çalışma süresinin ortasında 1 saat.
- Hafta tatili: Kesintisiz en az 40 saat.
- Bayram ve genel tatil: Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılamazlar; bu günlerin ücreti iş karşılığı olmaksızın ödenir.
- Yıllık izin: En az 20 gün; kural olarak kesintisiz, okula devam edenlerde okulların tatil olduğu dönemde kullandırılır.
- İşverenin verdiği eğitimlerde ve gönderdiği kurslarda geçen süreler çalışma süresinden sayılır.
İşverenin Ek Yükümlülükleri
- Yazılı sözleşme: Çocuk ve genç işçinin velisi veya vasisiyle yazılı iş sözleşmesi yapılır.
- Veliyi bilgilendirme: Veliye veya vasiye; çocuğun yapacağı iş, karşılaşabileceği riskler ve alınan önlemler hakkında bilgi verilir.
- Öğrenci belgesi: Okula devam eden çocuktan öğrenci belgesi alınır ve özlük dosyasında saklanır.
- İşe başlamadan eğitim: İşyerindeki riskler, işe uyum, yasal haklar ve işin niteliğine göre gerekli iş başı eğitimi çalışmaya başlamadan önce verilir.
- Risk değerlendirmesi: İşyerinin düzeni, kullanılan ekipman, iş organizasyonu ve verilen eğitimin düzeyi genç işçi açısından değerlendirilir; fiziksel veya zihinsel gelişimi ve güvenliği yönünden risk tespit edilirse en kısa sürede tıbbi kontrol yaptırılır. 6331 sayılı Kanun da genç çalışanları özel politika gerektiren gruplar arasında sayar.
- Sağlık gözetimi: İşe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri yapılır; işyeri hekimi, genç işçinin fiziksel ve psikolojik yeterliliğini aşan işleri belirleyebilir.
- Çalıştıramayacak işverenler: Çocuklara karşı işlenmiş suçlardan veya yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş işveren veya işveren vekilleri çocuk ve genç işçi çalıştıramaz.
Stajyer ve çıraklar da 6331 sayılı Kanun kapsamında çalışan sayılır; İSG eğitimleri ve korunma önlemleri onlar için de geçerlidir. İşe başlama eğitiminin içeriği için İşe Başlama Eğitimi Nasıl Verilir? yazımıza bakabilirsiniz.
Çocuk İşçiliğiyle Mücadele
Türkiye, en az çalışma yaşına ilişkin 138 sayılı ve çocuk işçiliğinin en kötü biçimlerinin yasaklanmasına ilişkin 182 sayılı ILO sözleşmelerine taraftır. Çocuk işçiliği; çocuğun eğitimini engelleyen, sağlığına ve gelişimine zarar veren, yasal sınırların altındaki yaşta ya da yasak işlerde çalıştırılmasıdır. Mevsimlik tarım, sokakta çalışma ve küçük sanayi atölyeleri en riskli alanlardır. Çocuk işçiliğinden şüphelenen herkes durumu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüklerine, ALO 170 hattına veya kolluk kuvvetlerine bildirebilir.
Kontrol Listesi
- 18 yaşından küçük çalışanların yaşları ve eğitim durumları kayıtlı mı?
- Yapılan iş, yönetmeliğin eklerinde izin verilen işler arasında mı?
- Her durumda yasak olan işlerden (gece, tehlikeli madde, gürültü, parça başı vb.) uzak tutuluyorlar mı?
- Veli veya vasiyle yazılı sözleşme yapıldı ve veli risklerle ilgili bilgilendirildi mi?
- Okula devam edenler için öğrenci belgesi alındı ve çalışma süreleri sınırlar içinde mi?
- İşe başlamadan önce iş başı ve İSG eğitimi verildi mi?
- İşe giriş sağlık muayenesi yapıldı mı?
- Hafta tatili, ara dinlenme ve en az 20 günlük yıllık izin uygulanıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Kaç yaşında çalışmaya başlanabilir?
Kural olarak 15 yaş. 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu temel eğitimini tamamlamış çocuklar yalnızca hafif işlerde çalışabilir.
18 yaşından küçükler gece çalışabilir mi?
Hayır. Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliği’ne göre gece dönemine rastlayan sürelerde 18 yaşını doldurmayan işçiler çalıştırılamaz.
Okula giden bir öğrenci haftada kaç saat çalışabilir?
Eğitim döneminde, eğitim saatleri dışında olmak üzere en fazla günde 2, haftada 10 saat.
Genç işçilerin yıllık izni kaç gündür?
En az 20 gündür.
Genç işçi ile sözleşmeyi kim imzalar?
İşveren, çocuk ve genç işçinin velisi veya vasisiyle yazılı iş sözleşmesi yapmak zorundadır.
Genç çalışanların neden daha fazla risk altında olduğu ve işe güvenli başlamaları için Genç Çalışanlar İçin Güvenli Başlangıç Rehberi yazımıza bakabilirsiniz.
Çocuk ve genç çalışanların 6 ayda bir yapılan muayeneleri için İşe Giriş ve Periyodik Muayene yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: Engelli ve Yaşlı Çalışanlar.
İlgili yazı: Kadın Çalışanlar ve İSG.
Sonuç
18 yaşından küçük çalışanlar için kurallar nettir: izin verilen işler listelenmiştir, tehlikeli işler ve gece çalışması yasaktır, çalışma süreleri kısadır, dinlenme ve izin süreleri daha uzundur. İşveren; veliyle yazılı sözleşme yapmak, riskleri anlatmak, işe başlamadan eğitim vermek ve genç çalışanı yaşına uygun olmayan işlerden uzak tutmakla yükümlüdür.
