“Periyodik muayene kaç yılda bir yapılır?”, “Sağlık raporu kimden alınır?”, “Muayene masrafını kim öder?”, “Sağlık dosyaları ne kadar saklanır?” İşverenlerin ve çalışanların en sık sorduğu bu soruların cevabı 6331 sayılı Kanun ve yönetmeliklerde açıkça yer alır. Bu yazıda sağlık gözetiminin yasal çerçevesini, muayene sürelerini, sağlık raporunu, kayıtların saklanmasını ve gizliliği bir arada anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 18. sayısındaki “İşyeri Hekimliği Bilgi Sistemi” ve “Ortak İş Sağlığı ve Güvenliği Birimleri ve Risk Gruplarının Önemi” yazılarından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesi, İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik ve İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre yazılmıştır.
Sağlık Muayenesi Ne Zaman Yapılır?
6331 sayılı Kanun’a göre işveren, çalışanların sağlık muayenelerinin şu hâllerde yapılmasını sağlamak zorundadır:
- İşe girişte
- İş değişikliğinde
- İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra işe dönüşte, çalışan talep ederse
- İşin devamı süresince düzenli aralıklarla (periyodik muayene)
Periyodik Muayene Süreleri
İşyeri Hekimi Yönetmeliği’ne göre periyodik muayeneler; çalışanın kişisel özellikleri, işyerinin tehlike sınıfı, işin niteliği, uluslararası standartlar ve risk değerlendirmesi sonuçları dikkate alınarak en geç şu aralıklarla tekrarlanır:
| Grup | En geç |
|---|---|
| Az tehlikeli sınıftaki işler | 5 yılda bir |
| Tehlikeli sınıftaki işler | 3 yılda bir |
| Çok tehlikeli sınıftaki işler | Yılda bir |
| Çocuk, genç ve gebe çalışanlar | 6 ayda bir |
Süreler üst sınırdır: İşyeri hekimi gerek görürse bu süreleri kısaltır. Gürültü, kimyasal, kanserojen madde, asbest, iyonlaştırıcı radyasyon gibi etkenlere maruziyette ilgili yönetmelikler ayrıca özel muayene ve tetkik ister.
Sağlık Raporu
- Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.
- Kanun kapsamındaki sağlık raporları işyeri hekiminden alınır.
- 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde raporlar ayrıca ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir.
- Raporlara itirazlar, Sağlık Bakanlığınca belirlenen hakem hastanelere yapılır; verilen kararlar kesindir.
- İşe giriş ve periyodik muayene sonuçları, yönetmeliğin ekindeki İşe Giriş / Periyodik Muayene Formu‘na uygun olarak düzenlenir.
Masrafı Kim Öder?
Kanuna göre sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz. Tetkikler (odyometri, akciğer grafisi, solunum fonksiyon testi, kan tahlilleri) de bu kapsamdadır.
Muayenede Neler Yapılır?
Muayenenin kapsamı işin risklerine göre işyeri hekimi tarafından belirlenir. Genel olarak:
- Çalışma öyküsü (önceki işler, maruziyetler) ve tıbbi öykü
- Fizik muayene
- Riske göre tetkikler: gürültüde odyometri, tozda solunum fonksiyon testi ve gerekirse akciğer grafisi, kimyasallarda biyolojik izleme, yüksekte çalışmada denge ve görme değerlendirmesi, gece çalışmasında genel sağlık değerlendirmesi
- Sonuçta çalışanın işe uygun, kısıtlamalı uygun veya uygun değil olduğu belirtilir
Muayeneden önce çalışan, muayene ve tetkikler hakkında bilgilendirilir ve rızası alınır. Gürültülü işlerde işitme testleri için Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı yazımıza bakabilirsiniz.
Özel Politika Gerektiren Gruplar
Dergideki yazının vurguladığı risk grupları bugün yönetmelikte “özel politika gerektiren gruplar” olarak tanımlanır. İşyeri hekimi bu çalışanları yakın takibe alır ve uygun işe yerleştirilmeleri için muayene ederek rapor düzenler:
- Gebe ve emziren kadınlar (ayrıntılar)
- 18 yaşından küçükler (ayrıntılar)
- Meslek hastalığı tanısı veya ön tanısı olanlar
- Kronik hastalığı olanlar, yaşlılar, malul ve engelliler
- Alkol, ilaç ve madde bağımlılığı olanlar
- Birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar
Meslek hastalığı tanısı veya ön tanısı alan bir çalışan varsa, aynı ortamda çalışan diğer çalışanların muayeneleri de tekrarlanır.
Kayıtlar: Ne, Nerede, Ne Kadar?
- Kişisel sağlık dosyası: Çalışanın yaptığı işler, risk değerlendirmesi ve maruziyet bilgileri, işe giriş ve periyodik muayene sonuçları, iş kazası ve meslek hastalığı kayıtları gizlilik ilkesine uyularak bu dosyada saklanır.
- Saklama süresi: İSG Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre işveren, çalışanların kişisel sağlık dosyalarını işten ayrılma tarihinden itibaren en az 15 yıl saklar. Kanserojen maddeler ve asbest gibi özel düzenlemelerde daha uzun süreler (40 yıl) öngörülür; ayrıntılar için Mesleki Kanserler yazımıza bakabilirsiniz.
- İşyeri değişikliği: Çalışan başka bir işyerinde çalışmaya başladığında yeni işveren kişisel sağlık dosyasını yazılı olarak talep eder; önceki işveren dosyanın onaylı bir örneğini bir ay içinde gönderir.
- OSGB’den hizmet alınıyorsa: Sözleşme süresi sonunda bütün kayıt ve dosyalar OSGB tarafından işverene teslim edilir.
- Onaylı defter: İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tespit ve tavsiyeleri onaylı deftere yazılır; asıl suret işverende saklanır ve iş müfettişleri istediğinde gösterilir.
- İSG-KATİP: İşyeri hekimi ve OSGB sözleşmeleri bu sistem üzerinden onaylanır; Bakanlıkça istenen bilgiler buradan bildirilir.
Gizlilik
6331 sayılı Kanun’a göre sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması için sağlık bilgileri gizli tutulur. İşyeri hekimi de kişisel sağlık dosyasındaki bilgileri gizli tutmakla yükümlüdür. Uygulamada:
- İşverene ve insan kaynaklarına tanı değil, işe uygunluk sonucu ve gerekli kısıtlamalar bildirilir.
- Sağlık dosyaları kilitli dolaplarda veya yalnızca sağlık personelinin erişebildiği dijital sistemlerde saklanır.
- Çalışan kendi sağlık kayıtlarına ulaşma hakkına sahiptir.
- Sağlık verileri, kişisel verilerin korunması mevzuatı açısından da özel nitelikli veridir.
Küçük İşletmeler ve Ortak Hizmet
Dergide 2004’te önerilen “ortak sağlık birimi” fikri bugün ortak sağlık ve güvenlik birimleri (OSGB) ile hayata geçmiştir. Kendi bünyesinde işyeri hekimi çalıştırmayan işletmeler bu hizmeti OSGB’lerden alabilir. Küçük işletmelerin yükümlülükleri için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde herkesin işe giriş raporu var
- Periyodik muayene tarihleri tehlike sınıfına göre takip ediliyor
- Çocuk, genç ve gebe çalışanlar 6 ayda bir muayene ediliyor
- İş değişikliğinde yeni işe uygunluk muayenesi yapılıyor
- Riske özgü tetkikler (odyometri, SFT vb.) planlanmış
- Muayene masrafları çalışana yansıtılmıyor
- Kişisel sağlık dosyaları gizli tutuluyor, en az 15 yıl saklanıyor
- Alt işveren ve geçici çalışanların raporlarının süresi kontrol ediliyor
- Onaylı defter düzenli tutuluyor
Sıkça Sorulan Sorular
Periyodik muayene kaç yılda bir yapılır?
En geç az tehlikeli işlerde 5 yılda, tehlikeli işlerde 3 yılda, çok tehlikeli işlerde yılda bir; çocuk, genç ve gebe çalışanlarda 6 ayda bir. İşyeri hekimi bu süreleri kısaltabilir.
İşe giriş raporu aile hekiminden alınabilir mi?
50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde evet; ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık kuruluşlarından da alınabilir. Diğer işyerlerinde rapor işyeri hekiminden alınır.
Sağlık muayenesinin parasını çalışan öder mi?
Hayır. Sağlık gözetiminin ve buna bağlı tetkiklerin maliyeti işverence karşılanır ve çalışana yansıtılamaz.
Kişisel sağlık dosyası ne kadar saklanır?
İşten ayrılma tarihinden itibaren en az 15 yıl. Kanserojen madde ve asbest maruziyetinde daha uzun süreler uygulanır.
Gebelik planlayan ve gebe çalışanların değerlendirilmesi için İşyerinde Üreme Sağlığı Riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: İşe Dönüş.
İlgili yazı: Biyolojik İzleme.
İlgili yazı: Engelli ve Yaşlı Çalışanlar.
Sonuç
Sağlık gözetimi, işe giriş muayenesiyle başlayıp çalışanın işyerinden ayrılmasından sonra da süren bir süreçtir. Doğru zamanda yapılan muayeneler, riske uygun tetkikler, düzenli ve gizli tutulan kayıtlar, işe bağlı hastalıkların erken yakalanmasını ve önlenmesini sağlar. İşyeri hekiminin diğer görevleri için İşyeri Hekiminin Görevleri yazımıza bakabilirsiniz.
