Türkiye’deki işletmelerin büyük çoğunluğu küçük ve orta büyüklükteki işletmelerdir (KOBİ). İş kazalarının da önemli bir kısmı bu işyerlerinde yaşanır. Küçük bir işletmede İSG çoğu zaman “büyük firmaların işi” gibi görülür; oysa 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu tek bir çalışanı olan işyerini bile kapsar. Bu yazıda KOBİ’lerin İSG yükümlülüklerini, kendi imkânlarıyla neleri yapabileceklerini ve devletin sağladığı destekleri güncel mevzuata göre özetliyoruz.
Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin KOBİ’lere ayrılan 36. sayısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergi 6331 sayılı Kanun’dan önce yayımlandığı için yasal bilgiler 6331 sayılı Kanun ve güncel yönetmelik metinlerine göre yeniden yazılmıştır.
KOBİ’lerde İSG Neden Daha Zor?
İSGGM dergisinde aktarılan SSK verilerine göre, 2000 yılında yaşanan iş kazalarının yaklaşık %41’i 1–3 işçi çalıştıran işyerlerinde, %71’i ise 50’den az işçi çalıştıran işyerlerinde meydana gelmişti. Aradan geçen yıllarda mevzuat değişse de küçük işletmelerin temel zorlukları büyük ölçüde aynı kaldı:
- İşveren aynı anda hem patron, hem yönetici, hem de çoğu zaman ustadır; İSG’ye ayıracak zamanı azdır.
- Uzman personel ve bütçe sınırlıdır.
- Eski, koruyucusu sökülmüş ya da hiç olmayan makineler sık görülür.
- Kazalar “şanssızlık” olarak görülür, ramak kala olaylar kayda geçmez.
- Çalışan devri yüksektir; eğitim ve işe alışma süreci kısa tutulur.
Bu yüzden KOBİ’lerde İSG’nin karmaşık sistemlerle değil, basit, uygulanabilir ve süreklilik gösteren adımlarla kurulması gerekir.
KOBİ Nedir?
Türkiye’de KOBİ tanımı KOBİ Tanımı Yönetmeliği ile yapılır. Yönetmelik işletmeleri çalışan sayısı ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilanço büyüklüğüne göre mikro, küçük ve orta büyüklükte işletme olarak sınıflandırır. Çalışan sayısı bakımından ölçüt şöyledir:
| Ölçek | Çalışan sayısı |
|---|---|
| Mikro işletme | 10’dan az |
| Küçük işletme | 50’den az |
| Orta büyüklükte işletme | 250’den az |
Ciro ve bilanço sınırları zaman içinde güncellendiği için güncel tutarlar yönetmeliğin son hâlinden kontrol edilmelidir. İSG mevzuatı ise KOBİ tanımını değil, çalışan sayısı ve tehlike sınıfını esas alır.
Küçük İşyerlerinin Temel İSG Yükümlülükleri
Çalışan sayısı ne olursa olsun her işveren şunları yapmak zorundadır:
- Risk değerlendirmesi yaptırmak ya da yapmak ve güncel tutmak
- İSG hizmeti sağlamak (iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ya da aşağıda anlatılan istisna)
- Çalışanlara İSG eğitimi vermek
- Çalışanların sağlık gözetimini sağlamak (işe giriş ve periyodik muayeneler)
- Acil durum planı hazırlamak, ilk yardım ve yangınla mücadele için çalışan görevlendirmek
- İş kazası ve meslek hastalıklarını SGK’ya bildirmek
- Gerekli kişisel koruyucu donanımı vermek ve kullanılmasını sağlamak
Ayrıntılar için Risk Analizi Yöntemleri, İSG Eğitimlerinin Süreleri ve Periyotları ve İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi yazılarımıza bakabilirsiniz.
İSG Hizmetini İşveren Kendisi Yürütebilir mi?
6331 sayılı Kanun’un 6. maddesine göre işveren, İSG hizmetleri için iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir ya da bu hizmeti ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden (OSGB) alır. Küçük işletmeler için önemli bir istisna vardır:
50’den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde işveren ya da işveren vekili, Bakanlıkça ilan edilen eğitimi tamamlarsa İSG hizmetlerini kendisi yürütebilir. Bu istisna tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerleri için geçerli değildir.
İşyerlerinde İşveren veya İşveren Vekili Tarafından Yürütülecek İSG Hizmetlerine İlişkin Yönetmelik’e göre:
- Eğitim; üniversiteler, kamu kurumları, meslek kuruluşları ya da işçi ve işveren kuruluşları tarafından Bakanlıkla protokol yapılarak verilir. Eğitimi tamamlayan kişiye “Eğitimi Tamamlama Belgesi” düzenlenir. 2025 değişikliğiyle eski sınav şartı kaldırılmıştır.
- Eğitim ve belge ücreti net asgari ücretin 1/10’unu geçemez.
- İşveren ya da vekili, İSG hizmetleri için çalışan başına ayda en az 10 dakika ayırmak zorundadır.
- Hizmetin İSG-KATİP üzerinden kaydedilmesi zorunludur; hizmet KATİP’te onaylandığı tarihten itibaren geçerli olur.
- Bu durumda onaylı defter tutulması zorunlu değildir; ancak risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları gibi diğer belgeleri düzenleme yükümlülüğü devam eder.
- İşe giriş ve periyodik muayeneler bu kapsamda değildir. Sağlık raporları işyeri hekiminden; 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde ÇASMER, aile hekimi ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir.
- İşveren vekili, işyerinde tam süreli çalışanlar arasından görevlendirilir ve yalnızca kendi işyerinin hizmetini üstlenebilir. Belgeli işveren ise toplam çalışan sayısı 50’yi geçmemek şartıyla aynı ildeki birden fazla az tehlikeli işyerinin hizmetini üstlenebilir.
- Çalışan sayısı 50’ye ulaşır ya da tehlike sınıfı değişirse 30 gün içinde uzman ve hekim görevlendirilmesi gerekir.
Uzman ve hekimlerin çalışma süreleri için İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi Çalışma Süreleri yazımıza bakabilirsiniz.
Devletin İSG Hizmet Desteği
6331 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve İSG Hizmetlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik’e göre:
- Destekten, kamu kurumları hariç 10’dan az çalışanı olan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinin işverenleri yararlanır. Az tehlikeli sınıf için karar yetkisi Cumhurbaşkanı’ndadır.
- Desteğin şartı, işyerinin İSG-KATİP’te onaylı ve devam eden bir İSG hizmet sözleşmesinin olmasıdır.
- Destek tutarı, sigortalı başına günlük olarak prime esas kazanç alt sınırının günlük tutarının tehlikeli sınıfta %1,4’ü, çok tehlikeli sınıfta %1,6’sı üzerinden hesaplanır ve SGK tarafından üçer aylık dönemler hâlinde ödenir.
- Sigortasız çalışan çalıştırdığı tespit edilen işveren, ödenen desteği faiziyle geri öder ve üç yıl boyunca destekten yararlanamaz.
Küçük İşletmeler İçin Pratik Bir Başlangıç Planı
- Tehlike sınıfınızı öğrenin: SGK’daki NACE koduna göre işyerinizin az tehlikeli, tehlikeli ya da çok tehlikeli olduğunu belirleyin. Bütün yükümlülükler buna göre değişir.
- İSG hizmetini kurun: Uzman ve hekim görevlendirin, OSGB’den hizmet alın ya da az tehlikeli ve 50’den az çalışanlıysanız eğitimi tamamlayıp kendiniz yürütün.
- Risk değerlendirmesini sahada yapın: Makineleri, elektrik panosunu, kimyasalları, merdivenleri ve depoyu tek tek gezin. Çalışanlara “Burada sizi en çok ne korkutuyor?” diye sorun.
- En büyük riskle başlayın: Koruyucusu sökülmüş bir pres ya da topraklaması olmayan bir tezgah, kâğıt üzerindeki onlarca maddeden daha önceliklidir.
- Eğitimi işin başında verin: Yeni çalışan makineye dokunmadan önce işe başlama eğitimini almalıdır.
- Ramak kalaları konuşun: Haftada beş dakikalık kısa toplantılarda “Bu hafta neredeyse ne oluyordu?” sorusu, kazaları olmadan önce yakalar.
- Kayıt tutun: Eğitim, muayene, periyodik kontrol ve KKD teslim kayıtları denetimde de kazada da işvereni korur.
Kontrol Listesi
- İşyerinin tehlike sınıfı biliniyor mu?
- İSG hizmeti İSG-KATİP’te kayıtlı ve onaylı mı?
- Güncel bir risk değerlendirmesi var mı?
- Bütün çalışanların İSG eğitimleri ve sağlık raporları tamam mı?
- Acil durum planı hazırlandı, ilk yardımcı ve yangın ekibi görevlendirildi mi?
- Makinelerin koruyucuları yerinde ve iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri yapıldı mı?
- 10’dan az çalışanlı tehlikeli veya çok tehlikeli bir işyeriyseniz İSG desteği için başvuru yapıldı mı?
Sıkça Sorulan Sorular
Tek çalışanı olan işyeri de 6331 sayılı Kanun’a tabi mi?
Evet. Kanun, çalışan sayısına bakılmaksızın kamu ve özel sektördeki bütün işyerlerini kapsar; yalnızca kanunda sayılan bazı istisnalar dışında kalır.
Hangi işveren İSG hizmetini kendisi yürütebilir?
50’den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinin işverenleri ya da işveren vekilleri, Bakanlıkça ilan edilen eğitimi tamamlarsa işe giriş ve periyodik muayeneler hariç İSG hizmetlerini kendileri yürütebilir.
İSG hizmet desteğinden kimler yararlanır?
Kamu kurumları hariç, 10’dan az çalışanı olan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerleri; İSG-KATİP’te onaylı bir hizmet sözleşmesi olması şartıyla.
İşveren İSG hizmetini kendisi yürütürse ayda ne kadar süre ayırmalı?
Çalışan başına ayda en az 10 dakika.
Küçük İşletmeler İçin Diğer Rehberlerimiz
- Takım Tezgahlarında Güvenli Çalışma
- İş Makinesi Bakım ve Onarımında 20 Ramak Kala Senaryosu
- Mesleki Kanserler
- Gebe ve Emziren Çalışanlar
- Ağır İşte ve Vardiyalı Çalışanların Beslenmesi
- İş Kazalarının Gerçek Maliyeti
- Mesleki Kas-İskelet Hastalıkları ve Ergonomi
- KKD Kullanımı: İşveren ve Çalışan Yükümlülükleri
- Genç ve Çocuk İşçiler: Yasal Kurallar
Risk değerlendirmesinin ne zaman yenileneceği için Risk Değerlendirmesi Ne Zaman Yenilenir? yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık raporu ve periyodik muayene kuralları için İşe Giriş ve Periyodik Muayene yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
KOBİ’lerde İSG, büyük bütçeler değil doğru öncelikler ister: tehlike sınıfını bilmek, İSG hizmetini kurmak, en büyük riskten başlamak ve çalışanı sürecin içine katmak. Mevzuatın küçük işyerlerine tanıdığı kolaylıklar ve destekler doğru kullanıldığında, güvenli bir işyeri küçük bir işletme için de ulaşılabilir bir hedeftir.
