İş makinesi bakım ve onarım atölyeleri, bir şantiyenin en tehlikeli yerlerinden biridir: ağır parçalar, askıda bırakılmış kepçeler, basınçlı hidrolik hatlar, kaygan zeminler ve dar alanlar bir arada bulunur. Bu yazıda bakım-onarım işlerinde yaşanan gerçek ramak kala olaylarını ve tehlike avı senaryolarını, her birinin dersiyle birlikte ele alıyoruz. Senaryoları ekip toplantılarında ve işbaşı konuşmalarında doğrudan kullanabilirsiniz.
Senaryolar, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde İş Müfettişi Murat Andaç tarafından derlenen “Ramak Kala – Vaka Örnekleri” ve “Tehlike Kaynakları ve Risklerin Tahmini” bölümlerinden uyarlanmıştır. Derginin kaynağı, Japonya Uluslararası İSG Merkezi (JICOSH) ile İş ve İnşaat Makineleri Güvenliği Birliği’nin (SACL) eğitim notlarıdır.
Ramak Kala Nedir, Neden Önemlidir?
Ramak kala; çalışanın, makinenin ya da işyerinin zarar görmesine yol açma potansiyeli olduğu hâlde zarara yol açmadan atlatılan olaydır. Bir ağır kazanın arkasında çoğu zaman aynı nedenden kaynaklanan çok sayıda ramak kala vardır. Ramak kalaları kaydetmek ve konuşmak, kazayı daha olmadan önleme fırsatıdır.
Askıdaki Yükler ve Kaldırılmış Ekipmanlar
1. Askıda bırakılan kova ve çekilen pim
Olay: Bir işçi, tekerlekli yükleyicinin kovasının askıda ve destekli bırakıldığını unutarak silindir rodunun bağlantı pimini çeker. Bom aniden düşer ve işçinin vücudunu sıyırarak geçer.
Ders: Kaldırılmış bom, kova ve çatallar altında çalışmadan önce mekanik destek konur. Pim sökmeden önce yükün nereye düşeceği düşünülür. Vardiya ya da iş değişiminde ekipmanın durumu yazılı ve sözlü olarak devredilir.
2. Eğimli zeminde, kepçe havadayken makine altında kontrol
Olay: Bir tamirci, eğimli bir yere park edilmiş ve kepçesi havada bırakılmış ekskavatörün altına baretsiz girerek kontrol yapar.
Ders: Makine düz ve sağlam zemine park edilir, kepçe yere indirilir, motor durdurulur, anahtar alınır ve takoz konur. Makine altına ancak bu koşullar sağlandıktan sonra girilir.
3. Forklift çatalının altında kalan ayak
Olay: Operatör ve tamirci forkliftte performans testi yapar. Operatör yanlışlıkla kumanda koluna dokunur ve çatallar iner; o sırada tamircinin ayağı çatalın altındadır.
Ders: Test ve bakımda biri kumandadayken diğeri tehlikeli bölgeye girmez. Girecekse kumanda kilitlenir; iki kişi arasında açık ve onaylı bir iletişim kuralı belirlenir.
4. Ters yöne oynatılan kumanda kolu
Olay: Yerdeki işçi, kulede çalışan arkadaşından kovayı zemine dayayıp gövdeyi biraz kaldırmasını ister. Operatör kolu ters yöne oynatır ve ekskavatör gövdesi hızla yere iner.
Ders: İşaretçi ile operatör arasında standart el işaretleri kullanılır. Bir kişi gövdenin altındayken makine hareket ettirilmez; gövde kaldırılacaksa önce mekanik destekler hazırlanır.
Vinçle ve Elle Taşıma
5. Salınan hidrolik silindir
Olay: Vinçle taşınan hidrolik silindir, kaldırılırken dengesiz bağlandığı için aniden salınmaya başlar; işçinin eli sapanlara kaptırılma tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Ders: Yük, ağırlık merkezine göre dengeli bağlanır, önce birkaç santim kaldırılıp denge kontrol edilir. Yük elle değil yönlendirme ipiyle yönlendirilir.
6. Vinç operatörü ile işaretçi arasında iletişim kopukluğu
Olay: Dozer bıçağının montajında işaretçi ile vinç operatörü anlaşamaz; diğer işçi bıçak ile palet arasında kalmaktan son anda kurtulur.
Ders: Her kaldırma işinde tek bir işaretçi belirlenir, işaretler önceden kararlaştırılır ve yük ile sabit bir nesne arasında kimse durmaz.
7. 73 kilogramlık parçayı kamyondan elle indirmek
Olay: İki tamirci, 73 kg ağırlığındaki bir silindiri farklı yüksekliklerde durarak kamyon kasasından elle indirmeye çalışır.
Ders: Ağır parçalar elle değil vinç, forklift ya da kaldırma aparatıyla taşınır. Elle taşımak zorunluysa yükseklik farkı olmadan, yeterli kişiyle ve planlanarak taşınır.
8. Forklifti asansör gibi kullanmak
Olay: Depo işçisi, raflardaki parçalara ulaşmak için forklift çatallarına konmuş bir paletin üzerine çıkar. Paletin korkuluğu yoktur ve çatala sabitlenmemiştir.
Ders: Forkliftle kişi kaldırılmaz; bunun için personel yükseltici ya da forklifte uygun, sabitlenen ve korkuluklu bir çalışma platformu kullanılır.
Basınç ve Enerji
9. Fırlayan kör tapa
Olay: Ekskavatörün hidrolik hortum bağlantısı sökülürken hatta kalan basınç kör tapayı fırlatır; hidrolik yağ işçinin üzerine saçılır.
Ders: Hidrolik hatta müdahaleden önce makine durdurulur, ataşmanlar yere indirilir ve sistemdeki basınç üreticinin talimatına göre boşaltılır. Basınçlı yağ deriye nüfuz ederek ağır yaralanmalara yol açabilir; yüz siperi ve eldiven kullanılır.
10. Eğimde park edilip kendiliğinden hareket eden yükleyici
Olay: Bir işçi yıkamak için tekerlekli yükleyiciyi hafif eğimli bir zemine park edip iner; araç hareket etmeye başlar.
Ders: Makineler düz zemine park edilir, park freni çekilir, ataşman yere indirilir ve gerekirse tekerleklere takoz konur.
El Aletleri ve Fırlayan Parçalar
11. Balyozla pim çakarken fırlayan pim
Olay: Bir işçi kova değiştirmek için bağlantı pimine balyozla vurur; fırlayan pim karşı tarafta çalışan işçinin hemen yanına düşer. Başka bir olayda pimi çakmak için tutulan demir çubuk eğilir ve tutan işçinin eline çarpar.
Ders: Pim sökme ve çakma işlerinde uygun çakma aparatı kullanılır; çubuğu elle tutmak yerine tutucu kullanılır. Fırlama yönündeki alan boşaltılır, koruyucu gözlük takılır.
12. Anahtarın arkasına çekiçle vurmak ve uzatma borusu
Olay: Bir işçi cıvatayı gevşetmek için anahtarın arkasına çekiçle vurur; anahtar kayar ve eli çekicin vurduğu noktaya doğru gider. Bir başkası anahtarın sapından daha geniş bir uzatma borusu kullanır; boru çıkar ve işçi savrulur.
Ders: Sıkışmış cıvatalar için darbe anahtarı ya da uygun tork aleti kullanılır. Anahtara uymayan uzatma borusu takılmaz. Kuvvet uygularken dengeli bir duruş seçilir; anahtar kaydığında düşmeyecek şekilde konumlanılır.
13. Sütunlu matkapta elle tutulan parça
Olay: Bir işçi sütunlu matkapta, parçayı sol eliyle tutarak, eldivenle ve koruyucu gözlük takmadan delik delmektedir. Parça savrulabilir, eldiven matkaba takılabilir, göze çapak kaçabilir.
Ders: Parça mengeneye bağlanır, dönen kesicinin yakınında eldiven kullanılmaz, gözlük takılır. Ayrıntılar için Takım Tezgahlarında Güvenli Çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
14. Zımpara taşında penseyle tutulan küçük parça
Olay: Bir işçi küçük parçaları penseyle tutarak zımpara taşında işler. İş dayaması taştan uzaktadır.
Ders: İş dayaması taşa yakın ayarlanır, küçük parçalar için uygun tutucu aparat kullanılır.
Kayma, Takılma ve Düşme
15. Islak paspas, ıslak tekerlek, yağlı zemin
Olay: Bir işçi makineden inerken basamaktaki ıslak paspasa basar; bir başkası ıslak tekerleklere basarak makineye tırmanmaya çalışırken kayar. Tezgahta tamir yapan bir işçi de zemine dökülen yağa basıp düşer.
Ders: Makineye her zaman üç nokta temasla (iki el bir ayak ya da iki ayak bir el), basamak ve tutamaklar kullanılarak inilir ve binilir. Kabin kapısı tutamak olarak kullanılmaz. Zemine dökülen yağ hemen temizlenir, damlama tavası kullanılır.
16. Kamyon kasasındaki merdiven ve masanın üstündeki sandalye
Olay: Bir tamirci kamyon kasasına koyduğu seyyar merdivene çıkarak çalışır. Bir başka işçi floresan lambayı değiştirmek için masanın üzerine koyduğu sandalyeye çıkar.
Ders: Yüksekte çalışma için sağlam zemine kurulan uygun merdiven, platform ya da iskele kullanılır. Doğaçlama “yükseltici”ler düşmenin en yaygın nedenlerindendir.
17. Fark edilmeden başlatılan basınçlı yıkama
Olay: Bir işçi temizlenen parçaları almak için yıkama tezgahına çıkar. Diğer işçi onu fark etmeden basınçlı ve deterjanlı suyla yıkamaya başlar; şaşırıp geri çekilen işçi neredeyse platformdan düşer.
Ders: Ortak çalışma alanlarında ekipmanı başlatmadan önce çevre kontrol edilir ve sesli uyarı verilir.
Sıcak İşler ve Yangın
18. Gözlüğün kenarından gelen kıvılcım
Olay: Makinenin altında ısıl kesme yapan tamircinin yüzüne ve gözlüğünün kenarından gözüne kıvılcım gelir.
Ders: Baş üstü kesme işlerinde yanları kapalı gözlük ve yüz siperi kullanılır, çalışma pozisyonu kıvılcımın yüze gelmeyeceği şekilde seçilir.
19. Yatık asetilen tüpü, gergin hortum, tek elle tutulan şaluma
Olay: Kaynak yapan iki işçinin yanında asetilen tüpleri yerde yatar vaziyettedir; hortum gergindir ve şaluma tek elle, diğer işçiye doğru tutulmaktadır.
Ders: Asetilen tüpleri dik tutulur ve devrilmeye karşı sabitlenir. Hortumlar gergin bırakılmaz, şaluma hiçbir zaman bir kişiye doğru tutulmaz. Ayrıntılar için Sıcak İş İzni yazımıza bakabilirsiniz.
20. Yağ temizliği yapılan tezgahın yanında kaynak ve ateşe dökülen gazyağı
Olay: Parçaların yağla temizlendiği tezgahın hemen yanında kaynak yapılmaktadır. Başka bir işçi, yakma fırınındaki ateşi canlandırmak için üzerine gazyağı döker.
Ders: Yanıcı temizlik sıvılarıyla sıcak işler aynı alanda yapılmaz. Yanan ateşe asla yanıcı sıvı dökülmez; parlama, alevin dökülen kaba ve kişiye geri dönmesine yol açar.
Tehlike Avı Nasıl Yapılır?
Yukarıdaki senaryolar ekip eğitimlerinde “tehlike avı” yöntemiyle kullanılabilir:
- Senaryonun ilk cümlesi (ya da bir fotoğrafı) okunur, ders kısmı söylenmez.
- Ekip birkaç dakika içinde görebildiği bütün tehlikeleri sayar.
- Her tehlike için “Ne olabilir?” ve “Bunu nasıl önleriz?” soruları cevaplanır.
- Kendi atölyenizde benzer bir durum olup olmadığı tartışılır ve somut bir önlem kararlaştırılır.
Ramak kala olaylarının kayıt ve bildirimi için İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi, iş makinelerinin genel güvenliği için İş Makinesi Türleri ve Operatör Belgesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bakım-Onarım Atölyesi Kontrol Listesi
- Bakıma alınan makinelerde motor durduruluyor, anahtar alınıyor ve ataşmanlar yere indiriliyor mu?
- Kaldırılmış bom, kova ve gövde altında mekanik destek kullanılıyor mu?
- Hidrolik hatlara müdahale öncesi basınç boşaltılıyor mu?
- Kaldırma işlerinde tek işaretçi ve standart işaretler var mı?
- Ağır parçalar için kaldırma ekipmanı kullanılıyor mu?
- Zeminler yağdan arındırılıyor, makinelere üç nokta temasla iniliyor mu?
- Gaz tüpleri dik ve sabitlenmiş, yanıcı sıvılar sıcak işlerden uzakta mı?
- Ramak kala olaylar kayda geçiriliyor ve konuşuluyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Ramak kala olay nedir?
Çalışanın, ekipmanın ya da işyerinin zarar görmesine yol açabilecekken zarara yol açmadan atlatılan olaydır.
İş makinesinin altına girmeden önce ne yapılmalı?
Makine düz ve sağlam zemine park edilir, ataşmanlar yere indirilir, motor durdurulup anahtar alınır, takoz konur; kaldırılmış parçalar mekanik olarak desteklenir.
Forkliftle insan kaldırılabilir mi?
Hayır. Bunun için personel yükseltici ya da forklifte uygun, sabitlenen ve korkuluklu bir çalışma platformu kullanılmalıdır.
Hidrolik hortum sökülürken nelere dikkat edilmeli?
Makine durdurulmalı, ataşmanlar yere indirilmeli ve sistemdeki basınç üreticinin talimatına göre boşaltılmalıdır; yüz siperi ve eldiven kullanılmalıdır.
Küçük işletmelerin İSG yükümlülükleri için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği rehberimize bakabilirsiniz.
Bakım sonrası koruyucuların yerine takılması ve koruyucu türleri için Makine Koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Bakım-onarım atölyelerindeki ramak kala olaylarının çoğu aynı birkaç nedene dayanır: askıda bırakılan yükler, boşaltılmayan basınç, elle yapılan ağır taşımalar, doğaçlama çözümler ve iletişim kopukluğu. Bu senaryoları ekibinizle düzenli olarak konuşmak, bir sonraki ramak kalanın kazaya dönüşmesini önlemenin en ucuz yoludur.
