Risk değerlendirmesi bir kez yapılıp dosyaya kaldırılan bir belge değildir. İşyeri değişir: yeni makineler gelir, üretim yöntemi değişir, bir kaza yaşanır, sınır değerler güncellenir. Yasal yenileme süresi dolmamış olsa bile değişen koşulları yansıtmayan bir risk değerlendirmesi, hem çalışanları korumaz hem de işvereni yasal olarak savunmasız bırakır. Bu yazıda risk değerlendirmesinin ne zaman yenileneceğini, dokümanın hangi bilgileri içermesi gerektiğini ve sık yapılan hataları ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 25. sayısındaki “İş Sağlığı ve Güvenliğinde Çağdaş Bir Yaklaşım: Risk Değerlendirilmesi ve Risk Yönetimi” (Prof. Dr. Nazmi Bilir) yazısından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler 6331 sayılı Kanun ve İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre yazılmıştır.
Risk Değerlendirmesi ve Risk Yönetimi
Dergideki yazının ayrımı hâlâ yol göstericidir: Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin, bunların düzeyinin ve kimleri etkilediğinin belirlendiği teknik bir çalışmadır. Risk yönetimi ise bu sonuçlara göre hangi önlemlerin, hangi öncelikle ve hangi kaynakla alınacağına karar verilmesidir; yani yönetsel bir süreçtir. İkisi birbirinden ayrılamaz: Önleme kararına dönüşmeyen bir değerlendirme kâğıt üzerinde kalır.
Yazıda ayrıca önemli bir uyarı yer alır: Önemli olan mevzuat hükümlerini ve denetimi beklemeden önlemleri yerine getirmektir. Yönetmelik de aynı şeyi söyler: Risk değerlendirmesinin yapılmış olması, işverenin işyerinde sağlık ve güvenliği sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Yasal Yükümlülük
- 6331 sayılı Kanun’un 10. maddesine göre işveren, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.
- Risk değerlendirmesinde belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, iş ekipmanı ve kimyasalların seçimi, işyerinin tertip ve düzeni ile genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ve kadın çalışanların durumu dikkate alınır.
- İşveren, çalışma ortamındaki risklerin belirlenmesi için gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar.
- Risk değerlendirmesi yapmayan veya yaptırmayan işverene idari para cezası uygulanır ve aykırılığın devam ettiği her ay için ayrıca ceza verilir. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.
Ne Zaman Yenilenir?
Yönetmeliğe göre risk değerlendirmesi, işyerinin tehlike sınıfına göre en geç şu sürelerde yenilenir:
| Tehlike sınıfı | En geç yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yılda bir |
| Tehlikeli | 4 yılda bir |
| Az tehlikeli | 6 yılda bir |
Süre bir üst sınırdır: Aşağıdaki durumlardan biri yaşanırsa, süre dolmasını beklemeden risk değerlendirmesi tamamen veya değişiklikten etkilenen bölüm için kısmen yenilenir.
Yönetmelikte sayılan yenileme gerektiren durumlar:
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması
- İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklik
- Üretim yönteminde değişiklik
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi
- Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin mevzuat değişikliği
- Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçlarına göre gerekli görülmesi
- İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması
Örnek: Tehlikeli sınıftaki bir mobilya atölyesinin risk değerlendirmesi iki yıl önce yapılmıştır; yasal süre olan dört yıl henüz dolmamıştır. Atölyeye yeni bir CNC makinesi ve boya kabini eklenir, ardından taşlama sırasında bir ramak kala olay yaşanır. Bu durumda risk değerlendirmesinin en azından yeni makine, boya kabini ve taşlama işlemleri için yenilenmesi gerekir. Boya kabininde çözücü kullanıldığı için ortam ölçümü ve patlayıcı ortam değerlendirmesi de gündeme gelir.
Kim Yapar?
Risk değerlendirmesi işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından yapılır. Ekipte işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen, işleri ve riskleri bilen çalışanlar yer alır. İşveren gerektiğinde dışarıdan hizmet alabilir; ancak risk değerlendirmesinin tek başına bir danışman tarafından masa başında hazırlanması yönetmeliğin anlayışına aykırıdır. Çalışanların her aşamada görüşü alınmalıdır.
Ekip yapısı, aşamalar ve analiz yöntemleri (Fine-Kinney, matris vb.) için Risk Analizi Yöntemleri yazımıza bakabilirsiniz.
Maruziyetin Ölçülmesi
Dergideki yazı, risk değerlendirmesinin yalnızca gözle yapılan bir inceleme olmadığını, maruziyetin ölçülmesini de gerektirdiğini vurgular. Gürültü, titreşim, sıcaklık ve aydınlatma gibi fiziksel etkenler doğrudan ölçülür; toz ve kimyasallar için ortam havasından örnek alınır. Bazı durumlarda kanda kurşun gibi biyolojik izleme de yapılır.
Yönetmeliğe göre işyerinde fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik tehlikeler için daha önce kontrol, ölçüm ve inceleme yapılmamışsa, risk değerlendirmesinde kullanılmak üzere bu ölçümler yapılır. Ölçüm sonuçları ve sağlık gözetimi bulguları da risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektirebilir.
Önlemlerde Öncelik Sırası
- Tehlikenin veya tehlike kaynağının ortadan kaldırılması
- Tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi
- Risklerle kaynağında mücadele edilmesi
Toplu korunma önlemlerine kişisel korunmadan önce öncelik verilir ve alınan önlemlerin yeni risklere yol açmaması sağlanır. Önlemler uygulandıktan sonra risk seviyesi yeniden belirlenir; hâlâ kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse adımlar tekrarlanır. Her önlem için yapılacak iş, sorumlu kişi ve başlangıç-bitiş tarihi içeren bir plan hazırlanır ve uygulamalar izlenir.
Dokümanda Bulunması Gerekenler
- İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı
- Gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları; iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin belge bilgileri
- Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi
- Bölümler için ayrı ayrı yapıldıysa her bölümün adı
- Belirlenen tehlike kaynakları ve tehlikeler
- Tespit edilen riskler
- Kullanılan analiz yöntemi veya yöntemleri
- Risklerin önem ve öncelik sırasını içeren analiz sonuçları
- Düzeltici ve önleyici tedbirler, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasındaki risk seviyesi
- Sayfalar numaralı, her sayfa gerçekleştirenlerce paraflı, son sayfa imzalı
Doküman işyerinde saklanır; elektronik ortamda da hazırlanıp arşivlenebilir.
Birden Fazla İşveren ve Ortak Alanlar
- Alt işveren: Her alt işveren kendi işleri için risk değerlendirmesi yapar ve bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren bunları kendi çalışmasıyla bütünleştirir, tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını izler ve denetler.
- Aynı alanı paylaşan işverenler: Her biri diğerlerinin işlerini de göz önünde bulundurarak ayrı risk değerlendirmesi yapar; işverenler koordinasyon içinde çalışır ve birbirlerini bilgilendirir.
- İş hanları, iş merkezleri, sanayi siteleri: İşyerlerinin risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonunu yönetim yürütür; diğer işyerlerini etkileyen tehlikeler için uyarıya uymayan işverenleri Bakanlığa bildirir.
Sık Yapılan Hatalar
- Kaza veya ramak kala olaydan sonra risk değerlendirmesini gözden geçirmemek
- Yeni makine, kimyasal veya bölüm eklendiğinde süre dolmadı diye yenilememek
- Başka bir işyerinden kopyalanmış, sahaya hiç gidilmeden hazırlanmış doküman
- Çalışanlara ve temsilcilerine danışmamak
- Ölçüm yapılması gereken etkenleri yalnızca tahminle değerlendirmek
- Önlemleri sorumlu ve tarih belirlemeden yazmak, uygulamayı izlememek
- Kişisel koruyucu donanımı ilk ve tek önlem olarak görmek
- Gebe, genç ve engelli çalışanlar gibi özel grupları değerlendirmeye almamak
- Çalışanları sonuçlar ve önlemler hakkında bilgilendirmemek
Sıkça Sorulan Sorular
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?
En geç çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir. Ancak değişiklik, kaza, meslek hastalığı veya ramak kala olay gibi durumlarda süre beklenmeden yenilenir.
İş kazasından sonra risk değerlendirmesi yenilenmeli mi?
Evet. İş kazası, meslek hastalığı ve ramak kala olaylar, yönetmelikte sayılan yenileme nedenleri arasındadır. Yenileme işyerinin tamamı veya olaydan etkilenen bölüm için yapılabilir.
Risk değerlendirmesini kim imzalar?
Dokümanın her sayfası risk değerlendirmesini gerçekleştiren kişilerce paraflanır ve son sayfa imzalanır.
Alt işveren risk değerlendirmesi yapmak zorunda mı?
Evet. Her alt işveren kendi yürüttüğü işler için risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır ve bir nüshasını asıl işverene verir.
Risk değerlendirmesinin dayandığı yönetim taahhüdü için İSG Politikası Nasıl Hazırlanır?, tertip ve düzen için 5S Yöntemi ile İş Güvenliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Değişiklikleri risk değerlendirmesine yansıtmanın sistemli yolu için Değişiklik Yönetimi (MOC) yazımıza bakabilirsiniz.
Risk değerlendirmesine psikososyal tehlikelerin dahil edilmesi için İşyerinde Psikososyal Riskler yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: İşyerinde Aydınlatma ve Termal Konfor.
İlgili yazı: Engelli ve Yaşlı Çalışanlar.
Sonuç
Risk değerlendirmesi, işyeriyle birlikte yaşayan bir belgedir. Yasal süreler yalnızca üst sınırdır; asıl ölçü, işyerinde bir şeyin değişip değişmediğidir. Ekip hâlinde, sahada, ölçüme dayalı yapılan, önlemleri sorumlu ve tarihleriyle izlenen bir risk değerlendirmesi, kazaları önlemenin en etkili aracıdır. Küçük işletmelerin yükümlülükleri için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
