İş Kazalarının Gerçek Maliyeti: Görünmeyen Kayıplar, SGK Rücu ve İSG’nin Verimliliğe Katkısı

“İş güvenliği pahalıdır” düşüncesi, özellikle küçük işletmelerde sık duyulur. Oysa bir iş kazasının işverene gerçek maliyeti, faturada görünen tedavi ve tazminat giderlerinin çok ötesindedir: duran üretim, bozulan makine, kaybolan deneyim, ertelenen teslimatlar, mahkeme süreçleri ve zedelenen itibar. Bu yazıda iş kazalarının doğrudan ve dolaylı maliyetlerini, SGK’nın işverene rücu hakkını ve iş sağlığı ve güvenliğinin verimliliğe katkısını ele alıyoruz.

Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “İş Sağlığı ve Güvenliğini Yönetmek” (Serdar Şardan) ve “İş Sağlığı Güvenliği ve Verimlilik” (Hasan Sargın) yazılarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki 2006 yılı istatistikleri güncel olmadığı için çıkarılmış, yasal bilgiler 5510 sayılı Kanun’un güncel metnine göre yazılmıştır.

Buzdağı: Görünen ve Görünmeyen Maliyetler

İş kazalarının maliyeti sıklıkla bir buzdağına benzetilir. Suyun üstünde kalan küçük kısım doğrudan maliyetlerdir; asıl büyük kütle ise suyun altında kalan dolaylı maliyetlerdir.

Dergide aktarılan araştırmalara göre dolaylı maliyetler, doğrudan maliyetlerin 8 ile 36 katı arasında değişebilmektedir. Oran sektöre ve kazanın türüne göre farklılık gösterse de bütün çalışmalar aynı sonuca ulaşır: görünmeyen maliyetler, görünenlerden çok daha büyüktür.

Dergideki benzetme: Boğaz Köprüsü’nde iki aracın çarpıştığını düşünün. İki aracın tampon hasarı doğrudan maliyettir. Ama köprü saatlerce kapandığında binlerce aracın kaybettiği zaman ve yakıt, yani dolaylı maliyet, tampon hasarından katbekat fazladır.

SGK’nın İşverene Rücu Hakkı

İş kazası geçiren çalışana yapılan ödemeler her zaman sigortada kalmaz. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 21. maddesine göre:

• İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK’nın sigortalıya ya da hak sahiplerine yaptığı ve ileride yapacağı ödemeler ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri, işverene ödettirilir. Bu tutar, sigortalının ya da hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlıdır.
• İş kazası süresi içinde SGK’ya bildirilmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir.
• Kaza veya meslek hastalığı işverenin kastı ya da mevzuata aykırılığı sonucu olmuşsa, SGK’nın yaptığı sağlık hizmeti giderleri de işverene ödettirilir.

Buna ek olarak çalışanın ya da yakınlarının açacağı maddi ve manevi tazminat davaları ile ceza yargılaması da gündeme gelebilir. Bir ağır iş kazası, küçük bir işletmeyi kapanma noktasına getirebilir. Kaza bildirim süreleri için İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.

İSG Verimliliği Nasıl Artırır?

İş sağlığı ve güvenliğinin üç temel amacı vardır: çalışanı korumak, üretimin güvenliğini sağlamak ve işletmenin güvenliğini sağlamak. Bu üç amaç, verimlilikle doğrudan bağlantılıdır:

• Kesintisiz üretim: Kaza ve arıza azaldıkça duruşlar azalır, teslim süreleri tutturulur.
• Kalite: Güvenli çalışma; belirlenmiş usullere bağlılık, ayrıntıya dikkat ve işi doğru yapmak demektir. Bunlar kalitenin de temel şartlarıdır. Bu nedenle İSG bugün kalite ve entegre yönetim sistemlerinin bir parçasıdır.
• Motivasyon ve bağlılık: Kendini güvende hisseden çalışan, dikkatini ve enerjisini işine verir; işyerine bağlılığı artar, devamsızlık ve işten ayrılma azalır.
• Nitelikli işgücü: Güvenli işyeri imajına sahip işletmeler nitelikli çalışanları çekmekte ve elde tutmakta daha başarılıdır.
• Müşteri güveni: Kaza nedeniyle teslimatı aksayan bir tedarikçi güven kaybeder; birçok büyük firma tedarikçilerini İSG performansına göre de değerlendirir.

İSG’yi Yönetmek: Temel İlkeler

1. Yönetimin taahhüdü: İSG için gereken insan kaynağı, bütçe ve zaman ayrılmadıkça hiçbir sistem çalışmaz. Bu motor, üst yönetimin katılımıyla döner.
2. Herkesin sorumluluğu: Üst yöneticiden çalışana kadar herkes kendisinin ve yanındaki arkadaşının sağlık ve güvenliğinden sorumludur. Bu bilinç yoksa İSG, tek bir uzmanın işi gibi görülür.
3. Risk değerlendirmesi ve eylem planı: Risk değerlendirmesinden sonra alınacak önlemler; sorumlu kişileri, tamamlanma tarihlerini ve maliyetlerini içeren bir plana dönüştürülür.
4. Talimat ve prosedürler: İşin en güvenli şekilde nasıl yapılacağı yazılı hâle getirilir.
5. Kaza ve ramak kala incelemesi: Her olay, kök nedenleri bulunarak incelenir ve tekrarını önleyecek önlemler alınır.
6. Eğitim ve iletişim: Çalışanlar eğitilir, deneyim ve bilgi paylaşılır, çalışan katılımı sağlanır.
7. Denetim ve ölçme: Hedefler belirlenir, düzenli saha denetimleriyle performans izlenir.
8. Acil durum hazırlığı: İş kazası da işletme için bir acil durumdur; müdahale önceden planlanır.

Risk değerlendirmesi yöntemleri için Risk Analizi Yöntemleri, küçük işletmeler için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği yazılarımıza bakabilirsiniz.

İşletmeniz İçin Basit Bir Hesap

Son bir yılda yaşanan bir iş kazasını düşünün ve şu soruları cevaplayın:

• Kaza nedeniyle üretim kaç saat durdu?
• Kaç kişi kazayla, yardımla, raporla ve incelemeyle uğraştı ve ne kadar zaman harcadı?
• Kazazede kaç gün işten uzak kaldı, yerine kim çalıştı ve ne kadar fazla mesai yapıldı?
• Hangi makine veya malzeme zarar gördü?
• Hangi sipariş gecikti ya da kaybedildi?
• SGK rücu, tazminat veya ceza riski var mı?
• Bu kazayı önleyecek önlemin maliyeti ne kadardı?

Çoğu durumda son sorunun cevabı, diğerlerinin toplamının yanında çok küçük kalır.

Kaza sigortası ile önlemenin birleştirildiği Alman modeli için Almanya’da İSG Sistemi ve GESTIS Veri Bankası yazımıza bakabilirsiniz.