Baret, gözlük, eldiven, iş ayakkabısı, kulak tıkacı, maske… Kişisel koruyucu donanım (KKD) çoğu işyerinde İSG denince akla gelen ilk şeydir. Oysa mevzuata göre KKD, risk kontrolünün son halkasıdır ve ancak doğru seçilip doğru kullanıldığında koruma sağlar. Bu yazıda Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik’e göre işverenin ve çalışanın yükümlülüklerini, KKD’nin nasıl seçileceğini ve sahada en sık yapılan hataları ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin kişisel koruyucu donanımlara ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısındaki yazılardan (Mehmet Başar ve diğerleri) yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler 2 Temmuz 2013 tarihli güncel Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik’e göre yazılmıştır.
KKD Neden En Son Çaredir?
Yönetmeliğin genel kuralı açıktır: KKD, riskler toplu korunmayı sağlayan teknik önlemlerle, iş organizasyonuyla ya da çalışma yöntemleriyle önlenemediğinde veya yeterince sınırlandırılamadığında kullanılır. İşveren, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verir.
Neden? Toplu önlem (örneğin makine koruyucusu, havalandırma, korkuluk) herkesi her zaman korur ve kişinin davranışına bağlı değildir. KKD ise yalnızca onu takan kişiyi, doğru taktığı sürece korur; yanlış seçilir, yanlış takılır, unutulur ya da bozulursa koruma ortadan kalkar.
Bu yüzden “eldiven ve gözlük verdik” demek, bir riskin kontrol altına alındığı anlamına gelmez. Önce riskin kaynağında ne yapılabileceği sorulmalıdır.
İşverenin Yükümlülükleri
Uygun KKD Sağlamak
İşyerinde kullanılan her KKD:
- Kendisi ek bir risk oluşturmadan ilgili riski önlemeye uygun olmalı,
- İşyerindeki koşullara uygun olmalı,
- Kullananın ergonomik gereksinimlerine ve sağlık durumuna uygun olmalı,
- Gerekli ayarlamalar yapıldığında kullanana tam uymalı,
- Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği kapsamındaki ürünlerde CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulunmalıdır.
Aynı anda birden fazla KKD kullanılması gerekiyorsa (örneğin baret, kulaklık ve yüz siperi), bunların birbirine uyumlu olması ve birlikte kullanıldığında korumanın azalmaması gerekir.
Ücretsiz Vermek ve Bakımını Sağlamak
- KKD işveren tarafından ücretsiz verilir.
- İmalatçının kullanım kılavuzuna uygun olarak bakım, onarım ve periyodik kontrolleri yapılır, gereken parçaları değiştirilir.
- Hijyenik koşullarda saklanır ve kullanıma hazır tutulur.
- Çalışanların kolayca ulaşabileceği yerlerde ve yeterli miktarda bulundurulur.
- Tek kişinin kullanması esas olan KKD birden fazla kişi tarafından kullanılacaksa, sağlık ve hijyen sorunu doğmaması için gereken önlemler alınır.
Kullanım Süresini Belirlemek
KKD’nin kullanım koşulları ve özellikle kullanım süresi; riskin derecesi, maruziyet sıklığı, işyerinin özellikleri ve KKD’nin performansı dikkate alınarak belirlenir. Örneğin bir filtrenin değişim aralığı, bir eldivenin kimyasala dayanım süresi ya da bir baretin kullanım ömrü bu kapsamdadır.
Bilgilendirmek ve Uygulamalı Eğitim Vermek
- Çalışan, KKD’yi hangi risklere karşı kullanacağı konusunda bilgilendirilir.
- KKD kullanımı konusunda uygulamalı eğitim verilir.
- Talimatlar çalışanların anlayabileceği şekilde hazırlanır.
- Her KKD için yeterli bilgi işyerinde bulunur ve kolayca erişilebilir.
Çalışanın Görüşünü Almak
İşveren, kullanılacak KKD’nin belirlenmesinde çalışan temsilcilerinin ve destek elemanlarının görüşlerini önceden alır. Konforlu ve işe uygun bulunan KKD’nin kullanım oranı belirgin şekilde artar.
KKD Nasıl Seçilir?
Yönetmeliğe göre seçim, risk değerlendirmesiyle başlar ve şu adımları izler:
- Riski tanımlayın: Diğer yöntemlerle önlenemeyen riskleri belirleyin. Yönetmeliğin Ek-1’indeki tablo; mekanik (düşme, darbe, kesik, ezilme, batma, titreşim, kayma), termal (sıcak, soğuk), elektrik, radyasyon, gürültü, kimyasal (toz, duman, buhar, sıvı) ve biyolojik riskleri baş, kulak, göz, solunum yolu, el, kol, ayak, bacak, deri ve gövde gibi vücut bölgeleriyle eşleştirmenizi sağlar.
- Gereken özellikleri tanımlayın: KKD’nin bu risklere karşı sahip olması gereken özellikleri (koruma düzeyi, standart, performans sınıfı) belirleyin; KKD’nin kendisinden kaynaklanabilecek riskleri (görüşü kısıtlama, ısı stresi, takılma) de göz önüne alın.
- Karşılaştırın: Piyasadaki ürünlerin özelliklerini, belirlediğiniz gereksinimlerle karşılaştırın; CE işaretini, uygunluk beyanını ve kullanım kılavuzunu inceleyin.
- Kullanıcıyla deneyin: Beden, uyum ve konfor açısından çalışanlarla deneme yapın; farklı beden seçenekleri sunun.
- Değişiklikte yeniden değerlendirin: KKD’nin herhangi bir parçası değiştirilirse değerlendirme yeniden yapılır.
Satın alma aşamasında dikkat edilecekler için KKD Satın Alırken: CE İşareti ve Kategoriler, ürün türlerine göre standartlar için KKD Standartları ve İşaretleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Çalışanın Yükümlülükleri
- Kendisine verilen KKD’yi aldığı eğitime ve talimatlara uygun olarak doğru kullanmak,
- KKD’yi korumak, uygun yerde ve uygun şekilde saklamak,
- Her kullanımdan önce KKD’yi kontrol etmek,
- Gördüğü arıza veya eksikliği işverene bildirmek.
Arızalı bulunan KKD, arızası giderilip kontrolleri yapılmadan kullanılmaz. KKD, istisnai durumlar dışında yalnızca amacına uygun olarak kullanılır.
Sahada En Sık Yapılan Hatalar
- Toplu önlem almak yerine “KKD verdik” diyerek riski kapatmak
- Riske uygun olmayan KKD seçmek (örneğin kimyasala karşı mekanik eldiven, gaz ortamında toz maskesi)
- Tek beden KKD almak; kadın çalışanlara ve farklı vücut ölçülerine uygun beden sunmamak
- CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu olmayan ucuz ürünler kullanmak
- Kullanım ömrü dolmuş baret, filtre ya da emniyet kemerini kullanmaya devam etmek
- KKD’yi verip uygulamalı eğitim vermemek; maskenin yüze oturup oturmadığını kontrol etmemek
- Dönen makinelerin yakınında eldiven kullanmak
- KKD’yi kirli ve uygun olmayan koşullarda saklamak, ortak kullandırmak
- KKD kullanılmadığında yalnızca çalışanı suçlamak; neden kullanılmadığını (rahatsızlık, uyumsuzluk, işi zorlaştırma) araştırmamak
KKD Zimmet ve Takip Önerileri
- Her çalışana verilen KKD’yi tarih, tür, beden ve model bilgisiyle zimmet formuna kaydedin.
- Değişim tarihleri belli olan KKD’leri (filtre, kulak tıkacı, kimyasal eldiven) takip listesine alın.
- Baret ve emniyet kemerlerini üretim tarihleri ve kullanım ömrüyle birlikte izleyin.
- Periyodik kontrolü gereken KKD’lerin (örneğin yalıtkan eldivenler, solunum cihazları) kontrol kayıtlarını saklayın.
- Saha denetimlerinde KKD kullanımını gözlemleyin; uygunsuzlukları eğitim ve iyileştirme fırsatı olarak ele alın.
KKD’nin doğru sırayla giyilip çıkarılması için KKD Giyme ve Çıkarma Sırası, solunum koruyucular için Solunum Koruyucu Seçimi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- KKD gerektiren riskler için önce toplu önlemler değerlendirildi mi?
- Risk değerlendirmesinde hangi işte hangi KKD’nin kullanılacağı belirlendi mi?
- KKD’ler CE işaretli ve Türkçe kullanım kılavuzlu mu?
- Farklı beden seçenekleri sunuluyor mu?
- KKD’ler ücretsiz veriliyor ve zimmet kaydı tutuluyor mu?
- Uygulamalı KKD eğitimi verildi mi?
- Bakım, temizlik, periyodik kontrol ve değişim takvimi var mı?
- Çalışanlar arızalı KKD’yi bildirebiliyor ve yenisi hemen sağlanıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
KKD’yi işveren mi karşılar?
Evet. Yönetmeliğe göre kişisel koruyucu donanımlar işveren tarafından ücretsiz verilir.
KKD ne zaman kullanılır?
Riskler toplu korunma sağlayan teknik önlemlerle, iş organizasyonuyla veya çalışma yöntemleriyle önlenemediğinde ya da yeterince sınırlandırılamadığında kullanılır.
Çalışan KKD kullanmazsa ne olur?
Çalışan, aldığı eğitim ve talimatlar doğrultusunda KKD’yi doğru kullanmakla yükümlüdür. İşveren de KKD’nin uygun şekilde kullanılması için her türlü önlemi almakla yükümlüdür; yalnızca KKD vermiş olmak yeterli değildir.
KKD’de CE işareti zorunlu mu?
Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği kapsamındaki ürünlerde CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulunması zorunludur.
Sonuç
KKD, toplu önlemlerin yetmediği yerde devreye giren son savunma hattıdır. Riske uygun seçilmiş, CE işaretli, çalışana tam uyan, bakımı yapılan ve kullanımı uygulamalı olarak öğretilen KKD hayat kurtarır. Yanlış seçilmiş ya da yalnızca “verilmiş” olan KKD ise sahte bir güven duygusundan öteye geçmez.
