Kâğıt üzerinde mükemmel görünen bir acil durum planının gerçekte işe yarayıp yaramadığını ancak tatbikat gösterir. Tatbikatlar; alarmın herkes tarafından duyulup duyulmadığını, kaçış yollarının açık olup olmadığını, ekiplerin görevlerini bilip bilmediğini ve tahliyenin ne kadar sürdüğünü ortaya koyar. Bu yazıda acil durum tatbikatının yasal dayanağını, nasıl planlanıp uygulanacağını ve tatbikat formunda nelerin yer alması gerektiğini ele alıyoruz.
Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü’nün “Acil Durum Planı Hazırlama Rehberi”nden (2024 güncellemesi) yararlanılarak hazırlanmıştır.
Tatbikat Ne Sıklıkla Yapılır?
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’in 13. maddesine göre acil durum planının uygulanabilirliğini sınamak için:
- Maden işyerleri dışındaki bütün işyerlerinde tatbikat en geç yılda bir yapılır.
- Maden işyerlerinde tatbikatlar, Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerine göre yapılır.
Tatbikat sonucunda bir tatbikat formu düzenlenir; görülen eksiklikler giderilir ve gerekirse acil durum planı güncellenir.
Tatbikat Nasıl Planlanır?
- Amacı belirleyin: Tatbikatla neyin sınanacağını netleştirin; tahliye süresi mi, ekiplerin müdahalesi mi, alarmın duyulabilirliği mi?
- Senaryoyu hazırlayın: İşyerinizin acil durum planındaki gerçek risklere dayanan bir senaryo yazın; örneğin depoda yangın, üretim alanında kimyasal sızıntı ya da deprem.
- Haberli mi, habersiz mi? Rehber, tatbikatların haberli ya da habersiz yapılabileceğini belirtir. İlk tatbikatların haberli, ekipler deneyim kazandıkça habersiz yapılması, çalışanların gerçek tepkilerini görmeyi sağlar.
- Gözlemcileri belirleyin: Kaçış yollarında, toplanma yerinde ve kritik noktalarda süreyi ve aksaklıkları kaydedecek gözlemciler görevlendirin.
- Video kaydı yapın: Rehber, eksikliklerin tespit edilebilmesi için tatbikatın video ile kaydedilmesini önerir.
- Dış kurumlarla koordinasyon: Gerekirse itfaiye ve AFAD gibi kurumları tatbikata davet edin; en azından tatbikattan haberdar edin.
Tatbikat Sırasında Neler Gözlemlenmeli?
- Alarm binanın her yerinden duyuldu mu?
- Çalışanlar alarmı duyunca hemen işi bırakıp tahliyeye başladı mı?
- Kaçış yolları ve acil çıkışlar açık ve engelsiz miydi?
- Asansör kullanan oldu mu?
- Ekipler görevlerini doğru ve zamanında yaptı mı?
- Engelli ve hareket kısıtlılığı olan kişilere refakat edildi mi?
- Toplanma yerinde sayım ne kadar sürede tamamlandı, sonuç doğru muydu?
- Toplam tahliye süresi ne kadardı?
Tatbikat Formu
Yönetmeliğin Ek-2’sindeki örnek tatbikat formunda şu bilgiler yer alır:
| Bölüm | İçerik |
|---|---|
| Genel bilgiler | İşyerinin adı ya da unvanı, tatbikatın adı ve tarihi |
| Tatbikat türü | Yangın, patlama, doğal afet, kimyasal-biyolojik-radyoaktif-nükleer yayılım, zehirlenme ya da salgın, sabotaj veya diğer |
| Katılım | Tatbikata katılan kişi sayısı ve toplanma yerindeki sayım sonucu |
| Süre ve yer | Başlangıç ve bitiş saatleri, tatbikatın yapıldığı konum |
| Amaç | Tatbikatla neyin sınandığı |
| Değerlendirme | Doğru yapılanlar, yanlış yapılanlar ve çıkarılan sonuçlar |
| İmzalar | Tatbikatı yürütenin adı, unvanı ve imzası; onaylayan işverenin ya da işveren vekilinin adı ve imzası |
Katılan sayısı ile sayım sonucu karşılaştırılmalı: Formdaki “katılan kişi sayısı” ile “toplanma yerindeki sayım sonucu” arasındaki fark, tahliyede gözden kaçan ya da sayıma katılmayan kişileri ortaya çıkarır. Gerçek bir acil durumda bu fark, kurtarma ekiplerinin içeride kimi arayacağını belirler.
Tatbikattan Sonra
- Gözlemciler, ekip başları ve iş güvenliği uzmanıyla bir değerlendirme toplantısı yapın.
- Video kayıtlarını inceleyerek aksaklıkları belirleyin.
- Eksiklikler için sorumlu ve tamamlanma tarihi belirleyin; eksikleri hızla giderin.
- Gerekirse acil durum planını, tahliye krokilerini ve ekip listelerini güncelleyin.
- Bir sonraki tatbikatta farklı bir senaryo deneyin.
Sık Yapılan Hatalar
- Tatbikatı formalite olarak görmek: Yalnızca form doldurmak için yapılan tatbikatlar gerçek bir hazırlık sağlamaz.
- Her yıl aynı senaryoyu tekrarlamak: Ekipler yalnızca tek bir duruma hazırlanmış olur.
- Bazı bölümleri ya da vardiyaları dışarıda bırakmak: Gece vardiyası ve uzak bölümler de tatbikata katılmalıdır.
- Eksikleri kayda geçirip gidermemek: Tatbikatın asıl değeri, bulunan eksiklerin düzeltilmesindedir.
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durum tatbikatı ne sıklıkla yapılmalıdır?
Maden işyerleri dışındaki bütün işyerlerinde en geç yılda bir yapılmalıdır. Maden işyerlerinde kendi özel yönetmeliğine göre yapılır.
Tatbikat habersiz yapılabilir mi?
Evet. Bakanlık rehberine göre tatbikatlar haberli ya da habersiz yapılabilir. Habersiz tatbikatlar çalışanların gerçek tepkilerini görmeyi sağlar.
Tatbikat formunda neler bulunur?
İşyeri bilgileri, tatbikatın adı, tarihi ve türü, katılan kişi sayısı ve sayım sonucu, başlangıç ve bitiş saatleri, konum, amaç, değerlendirme ile tatbikatı yürüten ve onaylayan işverenin imzaları bulunur.
Tatbikatta video kaydı yapmak gerekli mi?
Zorunlu değildir, ancak Bakanlık rehberi eksikliklerin tespit edilebilmesi için video kaydı yapılmasını önerir.
Sonuç
Tatbikat, acil durum planının gerçek bir sınavıdır. İyi planlanmış, gerçekçi senaryolara dayanan, gözlemlenen ve sonuçlarına göre iyileştirme yapılan tatbikatlar, gerçek bir acil durumda paniği azaltır ve hayat kurtarır. Tatbikat için örnek senaryolar için İşyerinde Acil Durum Senaryoları yazımıza göz atabilirsiniz.
