Yaz aylarında inşaat, tarım, yol yapımı, dökümhane ve fırın gibi işlerde çalışanlar için sıcak, en az bir makine kadar tehlikelidir. Vücut ısısını dengeleyemeyen bir çalışanda önce kramplar, ardından halsizlik ve baş dönmesi başlar; önlem alınmazsa hayatı tehdit eden sıcak çarpması gelişebilir. Bu yazıda Sağlık Bakanlığı’nın yeni hastane öncesi akış şemalarına dayanarak sıcağa bağlı rahatsızlıkların belirtilerini, ilk yardımı ve işyerinde alınacak önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, Sağlık Bakanlığı’nın 25 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan “Hastane Öncesi Acil Tıbbi Yardım ve Bakım Akış Şemaları”ndaki hipertermi algoritmasından yararlanılarak hazırlanmıştır. Şemalardaki ilaç ve ileri tıbbi uygulamalara yer verilmemiştir; yazı ilk yardım eğitiminin yerine geçmez.
Sıcağa Bağlı Üç Tablo
| Tablo | Belirtiler | Ne kadar ciddi? |
|---|---|---|
| Isı krampları | Bacaklarda ve karında ağrılı kas spazmları, bulantı, kusma, güçsüzlük, aşırı terleme; vücut ısısı normal ya da hafif yüksek | Uyarı işaretidir |
| Isı yorgunluğu (ısı stresi) | Solukluk, yoğun terleme, ayağa kalkınca baş dönmesi, baş ağrısı, güçsüzlük, bitkinlik, susuzluk; vücut ısısı 40 °C’nin altında | Önlem alınmazsa sıcak çarpmasına ilerler |
| Sıcak (ısı) çarpması | Vücut ısısının 40 °C’nin üzerine çıkması, bilinç bulanıklığı, çok az terleme ya da hiç terlememe, bayılma, şok, nefes darlığı, bulantı ve kusma | Hayati tehlike; hemen 112 |
Ayırt edici işaret: Sıcak çarpmasında kişinin bilinci etkilenir: saçmalama, şaşkınlık, sendeleme, nöbet ya da bayılma. Sıcakta çalışan birinde bu belirtiler görülürse durum acildir.
İlk Yardım
Isı Krampları ve Isı Yorgunluğunda
- Çalışanı işten ayırın ve serin, gölge ya da klimalı bir yere alın.
- Sıkı giysilerini gevşetin.
- Bilinci yerindeyse ve kusmuyorsa yudum yudum su ya da elektrolit içeceği içirin.
- Dinlendirin; kramp olan kası hafifçe esnetin.
- Belirtiler geçmezse, kötüleşirse ya da kusma varsa 112’yi arayın.
Sıcak Çarpmasında
- 112’yi arayın.
- Kişiyi hemen serin bir yere alın.
- Giysilerini çıkarın.
- Soğutmaya başlayın: Vücuduna soğuk ya da ılık su sıkın ve yelpazeleyerek ya da havalandırarak suyun buharlaşmasını sağlayın. Koltuk altlarına ve kasıklarına ıslak bez ya da süngerler koyun.
- Bilinci bulanık kişiye ağızdan sıvı vermeyin.
- Solunumunu ve bilincini izleyin; bilinci kapanır ve solunumu normal değilse temel yaşam desteğine başlayın.
Sağlık Bakanlığı şemalarına göre soğutmada hedef, vücut ısısını 39 °C’nin altına indirmektir. Aşırı soğutarak kişinin üşümesine (hipotermiye) yol açmaktan kaçınılmalıdır. Şemalarda sıcağa bağlı bütün tablolarda olduğu gibi hastanın hastaneye nakli esastır.
İşyerinde Önlemler
- Risk değerlendirmesi: Sıcak ortamda ya da güneş altında yapılan işler risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınmalıdır.
- Su: Çalışma noktasına yakın, serin ve yeterli içme suyu sağlanmalı; çalışanlar susamayı beklemeden düzenli aralıklarla su içmeye teşvik edilmelidir.
- Gölge ve dinlenme: Gölgeli ya da serin dinlenme alanları kurulmalı, sıcaklık arttıkça molalar sıklaştırılmalıdır.
- Çalışma saatleri: Ağır işler, günün serin saatlerine kaydırılmalıdır.
- Alışma süresi: İşe yeni başlayan ya da izinden dönen çalışanların sıcağa birkaç gün içinde kademeli olarak alışması sağlanmalıdır; sıcak çarpmalarının önemli bir bölümü ilk günlerde görülür.
- Giysi ve KKD: Açık renkli, hava alan giysiler ve başlık; ağır KKD gerektiren işlerde daha sık mola.
- Eşli çalışma: Çalışanlar birbirini gözlemeli; birinde belirti görülürse hemen haber vermelidir.
- Riskli gruplar: Kalp, tansiyon ya da şeker hastalığı olanlar, bazı ilaçları kullananlar ve gebeler daha dikkatli izlenmelidir.
- Eğitim: Çalışanlar ve ilk yardımcılar belirtiler ve ilk yardım konusunda eğitilmelidir.
Kontrol Listesi
- Sıcakta yapılan işler risk değerlendirmesinde yer alıyor mu?
- Çalışma noktasında serin içme suyu var mı?
- Gölgeli ya da serin dinlenme alanı var mı?
- Sıcak günlerde mola ve çalışma saatleri düzenleniyor mu?
- Yeni başlayanlar için alışma süreci uygulanıyor mu?
- Çalışanlar ve ilk yardımcılar sıcak çarpması belirtilerini biliyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Sıcak çarpması belirtileri nelerdir?
Vücut ısısının 40 °C’nin üzerine çıkması, bilinç bulanıklığı, çok az terleme ya da hiç terlememe, bayılma, nefes darlığı, bulantı ve kusma.
Sıcak çarpmasında ilk yardım nasıl yapılır?
112 aranır, kişi serin bir yere alınıp giysileri çıkarılır, vücuduna soğuk ya da ılık su sıkılıp havalandırılır, koltuk altı ve kasıklara ıslak bez konur. Hedef vücut ısısını 39 °C’nin altına indirmektir.
Isı yorgunluğu ile sıcak çarpması arasındaki fark nedir?
Isı yorgunluğunda bilinç yerindedir ve vücut ısısı 40 °C’nin altındadır; sıcak çarpmasında vücut ısısı 40 °C’yi aşar ve bilinç etkilenir.
Sıcak çarpması olan kişiye su içirilir mi?
Bilinci bulanıksa hayır. Bilinci yerinde ve kusmuyor olan ısı yorgunluğu ya da kramplarında yudum yudum su verilebilir.
İlgili yazı: Hipotermi.
İlgili yazı: İşyerinde Aydınlatma ve Termal Konfor.
Sonuç
Sıcağa bağlı rahatsızlıklar, kramplarla başlayıp sıcak çarpmasına kadar ilerleyebilir; ancak su, gölge, mola, alışma süresi ve eğitimle büyük ölçüde önlenebilir. Sıcak çarpmasında ise her dakika önemlidir: 112’yi arayın ve beklemeden soğutmaya başlayın. Diğer yeniliklerle birlikte akış şemaları için Hastane Öncesi Acil Akış Şemaları Yenilendi yazımıza göz atabilirsiniz.
