Ekonomik ömrünü tamamlayan gemiler, çeliği ve ekipmanları yeniden kullanılmak üzere sökülür. Gemi sökümü, cevherden çelik üretmeye göre çok daha az enerji harcayan bir geri dönüşüm faaliyetidir; ancak aynı zamanda dünyanın en tehlikeli işlerinden biridir. Asbest, ağır metaller, yakıt artıkları, kapalı alanlar, sıcak kesme işleri ve tonlarca ağırlıktaki parçalar bir arada bulunur. Türkiye’de bu faaliyet İzmir Aliağa’da yürütülür. Bu yazıda gemi sökümündeki tehlikeleri, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini ve uluslararası kuralları ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Asbest ve Gemi Sökümü” (N. Burcu Ünal) derlemesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergi 2007 civarında yayımlandığı için sektör istatistikleri ve o dönemdeki uluslararası görüşmeler çıkarılmış, uluslararası çerçeve güncel bilgilere göre yazılmıştır.
Gemi Sökümü Nedir?
Gemi sökümü; ekonomik ömrünü tamamlamış veya kullanılmayan gemilerin kıyıda, iskelede, kuru havuzda ya da kızakta parçalara ayrılması, donanım ve ekipmanlarının sökülmesi ve çeliğin geri kazanılması işlemleridir. Sökülen çelik eritilerek inşaat ve imalat çeliğine dönüştürülür; makine, ekipman ve elektrik malzemelerinin önemli bir kısmı yeniden kullanılır.
Türkiye’de gemi sökümü, 1970’lerde gemi söküm bölgesi olarak belirlenen İzmir Aliağa‘da yapılmaktadır. Sektör, bölgedeki demir-çelik tesislerine hammadde sağlar ve yan sanayiyle birlikte binlerce kişiye istihdam yaratır.
Gemi Sökümünde Tehlikeler
| Tehlike grubu | Örnekler |
|---|---|
| Tehlikeli maddeler | Asbest, PCB içeren kablo ve ekipmanlar, kurşun ve diğer ağır metal içeren boyalar, organotin (TBT) içeren zehirli tekne boyaları, yakıt ve yağ artıkları, sintine suyu, soğutucu gazlar |
| Yangın ve patlama | Yakıt tankları ve boru hatlarında kalan yanıcı buharlar; sıcak kesme sırasında tutuşma |
| Kapalı alanlar | Tanklar, ambarlar, çift dip ve boşluklarda oksijen yetersizliği, zehirli ve yanıcı gazlar |
| Mekanik tehlikeler | Kesilen büyük parçaların düşmesi, vinç ve kaldırma kazaları, ezilme, sıkışma |
| Yüksekte çalışma | Güverte açıklıkları, iskeleler, gövde kenarları, ambar ağızları |
| Fiziksel tehlikeler | Gürültü, el-kol titreşimi, alevle kesmenin ultraviyole ve kızılötesi ışınları, sıcak stresi, yetersiz aydınlatma |
| Biyolojik tehlikeler | Sintine, çamur ve çökelti temizliği; kemirgen ve böcekler |
| Ergonomik ve psikososyal | Ağır yüklerin elle taşınması, zor duruşlar, uzun çalışma saatleri |
Söküm Öncesi Hazırlık
Güvenli bir söküm, gemi parçalanmaya başlamadan çok önce başlar:
- Tehlikeli madde envanteri: Gemide bulunan tehlikeli maddelerin türü, miktarı ve yeri belirlenir. Uluslararası kurallar bu envanterin gemiyle birlikte gelmesini ister.
- Söküm planı: Hangi bölümün hangi sırayla ve hangi yöntemle söküleceği, tehlikeli maddelerin nasıl uzaklaştırılacağı planlanır.
- Gazdan arındırma: Tanklar ve kapalı bölümler sıcak işlere başlanmadan önce yakıt ve yanıcı buharlardan arındırılır ve gaz ölçümüyle güvenli olduğu belgelenir.
- Tehlikeli maddelerin önce uzaklaştırılması: Asbest, PCB’li malzemeler, yağlar ve diğer tehlikeli atıklar, kesme işlerine geçmeden önce uzman ekiplerce sökülür ve lisanslı tesislere gönderilir. Asbest sökümünün kuralları için Asbest Söküm ve Yıkım Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
- Emniyete alma: Enerji kaynakları kesilir, hareketli ekipmanlar sabitlenir, geminin dengesi ve kesim sırasındaki davranışı değerlendirilir.
Önlemlerin Öncelik Sırası
ILO’nun gemi sökümü için hazırladığı güvenlik ve sağlık rehberi, önlemlerin şu sırayla uygulanmasını önerir:
- Tehlikeyi ortadan kaldırmak
- Kaynağında kontrol: Mühendislik ve organizasyon önlemleri
- Güvenli çalışma sistemleri: Talimatlar, izin sistemleri, eğitim ve gözetim
- Kişisel koruyucu donanım: Diğer önlemlerle kontrol edilemeyen riskler için, çalışanlara ücretsiz olarak sağlanır.
Sahada Temel Güvenlik Kuralları
- Sıcak işler: Alevle kesme öncesinde gaz ölçümü yapılır ve sıcak iş izni alınır; yangın gözcüsü ve söndürme ekipmanı hazır bulundurulur. Ayrıntılar için Sıcak İş İzni yazımıza bakabilirsiniz.
- Kapalı alanlar: Tank ve ambarlara giriş izin sistemiyle yapılır; oksijen ve gaz ölçümü, havalandırma, dışarıda bekleyen gözcü ve kurtarma planı zorunludur. Ayrıntılar için Kapalı Mekânda Çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
- Kesim sırası: Büyük parçaların nereye düşeceği önceden planlanır; kesim yapılan bölümün altında ve düşme alanında kimse bulunmaz.
- Kaldırma işleri: Vinç ve kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrolleri yapılır; yükler dengeli bağlanır, tek işaretçi kullanılır.
- Yüksekte çalışma: Açıklıklar kapatılır ya da korkulukla çevrilir, iskele ve güvenlik kemeri kullanılır.
- Aydınlatma: Gemi içindeki çalışma yerleri ve geçişler yeterince aydınlatılır; açık alevli aydınlatma kullanılmaz; ana kaynak dışarıdaysa gemide yedek aydınlatma bulunur.
- Elektrik: Geçici elektrik tesisatı ehil kişilerce kurulur ve düzenli kontrol edilir.
- KKD: Baret, çelik burunlu ayakkabı, alevle kesmeye uygun göz ve yüz koruyucu, kulak koruyucu ve işin gerektirdiği solunum koruyucusu kullanılır.
- Elle taşıma: Ağır yükler mümkün olduğunca mekanik araçlarla taşınır.
- Acil durum: Yangın, kapalı alan kurtarma ve ilk yardım için ekipler ve ekipman hazır tutulur.
Sağlık Gözetimi
Gemi sökümünde çalışanlar; asbest, ağır metaller, kaynak ve kesme dumanı, gürültü ve titreşim gibi birçok etkene maruz kalır. Bu nedenle:
- İşe giriş ve periyodik muayeneler, maruz kalınan etkenlere göre planlanır (akciğer grafisi, solunum fonksiyon testi, odyometri, gerektiğinde kanda kurşun gibi biyolojik izleme).
- Asbeste maruz kalanların akciğer radyografisi, işyeri hekiminin belirlediği ve iki yılı aşmayan aralıklarla tekrarlanır.
- Maruziyet ve sağlık kayıtları uzun süre saklanır; asbest ve kanserojenler için bu süre en az 40 yıldır.
Uluslararası Çerçeve: Hong Kong Sözleşmesi
Gemilerin güvenli ve çevreye duyarlı şekilde geri dönüştürülmesine ilişkin Hong Kong Uluslararası Sözleşmesi, Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) tarafından 2009’da kabul edilmiş ve 26 Haziran 2025’te yürürlüğe girmiştir. Türkiye sözleşmeye taraftır. Sözleşme özellikle şunları öngörür:
- Gemilerin, üzerlerindeki tehlikeli maddelerin envanterini taşıması
- Gemi geri dönüşüm tesislerinin yetkilendirilmesi
- Her gemi için gemiye özel bir geri dönüşüm planı hazırlanması
- Çalışanların sağlık ve güvenliğinin ve çevrenin korunması
Bunun yanında tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınmasını düzenleyen Basel Sözleşmesi ve ILO’nun gemi sökümünde güvenlik ve sağlık rehberi de sektör için temel başvuru kaynaklarıdır.
Kontrol Listesi
- Geminin tehlikeli madde envanteri ve söküm planı hazır mı?
- Tanklar ve kapalı bölümler gazdan arındırıldı ve belgelendi mi?
- Asbest ve diğer tehlikeli maddeler kesimden önce uzman ekiplerce söküldü mü?
- Sıcak iş ve kapalı alan izin sistemleri uygulanıyor mu?
- Kesim sırası ve düşme alanları planlanıyor mu?
- Vinç ve kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrolleri yapıldı mı?
- Maruziyete özgü sağlık gözetimi yapılıyor ve kayıtlar saklanıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye’de gemi sökümü nerede yapılır?
İzmir’in Aliağa ilçesindeki gemi söküm bölgesinde.
Gemi sökümünde en büyük tehlikeler nelerdir?
Asbest ve diğer tehlikeli maddeler, sıcak kesme sırasında yangın ve patlama, kapalı alanlardaki zehirli ve yanıcı gazlar, düşen parçalar ve yüksekten düşme.
Hong Kong Sözleşmesi nedir?
Gemilerin güvenli ve çevreye duyarlı şekilde geri dönüştürülmesini düzenleyen IMO sözleşmesidir; 2009’da kabul edilmiş, 26 Haziran 2025’te yürürlüğe girmiştir.
Gemide kesime başlamadan önce ne yapılmalıdır?
Tehlikeli maddeler belirlenip uzaklaştırılmalı, tanklar ve kapalı bölümler gazdan arındırılarak ölçümle doğrulanmalı ve sıcak iş izni alınmalıdır.
Sonuç
Gemi sökümü, doğru yönetildiğinde çevre ve ekonomi için değerli bir geri dönüşüm faaliyetidir. Bunun için söküme başlamadan önce tehlikeli maddelerin bilinmesi ve uzaklaştırılması, sıcak işlerin ve kapalı alanların izin sistemleriyle yönetilmesi, kesim ve kaldırma işlerinin planlanması ve çalışanların sağlığının uzun süre izlenmesi gerekir.
