Sigara yalnızca içenin değil, aynı ortamda çalışan herkesin sağlığını etkiler. İşyerinde ise daha da önemli bir rol oynar: tozların, gazların ve kanserojen maddelerin zararlı etkilerini katlar, yangın riskini artırır. Türkiye’de işyerlerinin kapalı alanlarında tütün kullanımı yasaktır; ancak gerçek anlamda “sigarasız işyeri” olmak, bir yasak levhası asmaktan fazlasını gerektirir. Bu yazıda yasal çerçeveyi, sigaranın işyeri riskleriyle etkileşimini ve sigarasız işyeri politikasının adım adım nasıl uygulanacağını ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Sigarasız İş Yeri Nasıl Gerçekleştirilebilir?” (Prof. Dr. Nazmi Bilir) yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergi 2006 tarihli olduğu için yasal bilgiler güncellenmiştir: Derginin seçenek olarak sunduğu “işyerinde ayrı sigara odası” uygulaması, 2009’dan beri kapalı alanlarda yasaktır.
Yasal Çerçeve: İşyerinde Kapalı Alanda Tütün Yasak
- 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun’a göre; kamu kurumlarına ait binaların yanı sıra eğitim, sağlık, üretim, ticaret, sosyal, kültürel, spor ve eğlence amaçlı, özel hukuk kişilerine ait ve birden çok kişinin girebildiği binaların kapalı alanlarında, koridorlar dâhil, tütün ürünleri kullanılamaz.
- Bu yasak, toplu taşıma araçlarını ve taksileri de kapsar; işyerinin personel servis araçlarında da tütün kullanılmamalıdır.
- Kanunun uygulamasında, en az bir duvarı olan ve üstü kapalı yerler kapalı alan olarak değerlendirilmektedir.
- Elektronik sigara ve tütün ürünlerini taklit eden ürünler de aynı yasağın kapsamında değerlendirilmektedir.
- Yasağa uymayan kişilere ve gerekli uyarıları yapmayan, önlem almayan işletme sorumlularına idari para cezası uygulanır.
Sigara odası artık bir seçenek değil: Eskiden işyerlerine binanın içinde, havalandırması iyi ayrı bir sigara içme odası ayırmaları önerilirdi. Güncel mevzuata göre işyeri binasının kapalı alanlarında böyle bir oda oluşturulamaz. Sigara içilebilecek yerler ancak binanın dışında, açık alanlarda belirlenebilir.
Sigara Neden Bir İSG Konusudur?
İşyeri Riskleriyle Etkileşim
- Asbest: Asbeste maruz kalan sigara içicilerinde akciğer kanseri riski, iki etkenin birbirini güçlendirmesi nedeniyle çok daha yüksektir.
- Tozlar: Toza bağlı akciğer hastalıkları sigara içenlerde daha sık ve ağır görülür.
- Gazlar: İşyerindeki gazların solunum sistemi üzerindeki etkileri sigara içenlerde daha fazladır.
- Karbonmonoksit: Sigara içenlerin kanında zaten karbonmonoksit bulunduğundan, karbonmonoksit zehirlenmesi bu kişilerde daha erken ortaya çıkar ve daha ağır seyreder.
- Kimyasalların ağız yoluyla alınması: Kirli ellerle içilen sigara, kurşun gibi maddelerin ağız yoluyla vücuda girmesine yol açar.
- Yangın ve patlama: Parlayıcı, patlayıcı maddelerin ve yanıcı tozların bulunduğu alanlarda sigara, ciddi bir tutuşturucu kaynaktır.
Pasif Etkilenme
Sigara içmeyen ancak başkalarının dumanından etkilenen çalışanlarda akciğer kanseri, kalp hastalığı ve inme riski artar; duman ayrıca gözleri tahriş eder ve alerjik kişileri rahatsız eder. İşyerinde tütün kısıtlamasının asıl amacı, bu istem dışı etkilenmeyi önlemektir.
Sigaranın Sağlık Etkileri
Sigara; koroner kalp hastalığı, inme ve damar hastalıklarının, akciğer, gırtlak, ağız, yemek borusu ve mesane kanserlerinin, kronik bronşit ve amfizemin önemli bir nedenidir. Gebelikte bebeğin gelişimini olumsuz etkiler, düşük doğum ağırlığına ve düşüğe yol açabilir.
Sigarasız İşyerinin Yararları
| Çalışan için | İşveren için |
|---|---|
|
|
Sigarasız İşyeri Politikası Dört Adımda Nasıl Uygulanır?
1. Durumu Belirleyin
İşyerinde nerede ve ne zaman sigara içildiğini, mevcut kuralların ne kadar uygulandığını ve çalışanların tutumunu öğrenin. Ofisler, atölyeler, yemekhane, dinlenme alanları, otopark, servis araçları ve bina dışındaki alanlar için basit bir kontrol listesi kullanılabilir:
| Alan | Sigara içiliyor mu? | Bu durumu onaylıyor musunuz? |
|---|---|---|
| Ofisler | Evet / Hayır | Evet / Hayır |
| Atölyeler ve diğer kapalı alanlar | Evet / Hayır | Evet / Hayır |
| Yemekhane ve dinlenme salonu | Evet / Hayır | Evet / Hayır |
| Otopark ve servis araçları | Evet / Hayır | Evet / Hayır |
| Bina dışındaki alanlar | Evet / Hayır | Evet / Hayır |
2. Politikayı Belirleyin
- Politikaya bir ad verin; amacını ve kapsamını net yazın.
- Bütün kapalı alanlarda ve servis araçlarında tütün ve elektronik sigara kullanımının yasak olduğunu açıkça belirtin.
- Bina dışında sigara içilebilecek yerler belirlenecekse; bunları giriş kapılarından, havalandırma emişlerinden, parlayıcı madde depolarından ve yanıcı malzemelerden uzak seçin, izmarit kabı koyun.
- Patlayıcı ortamlar, yanıcı madde depoları ve tehlikeli alanlarda açık alan dahil tamamen yasak olan bölgeleri işaretleyin.
- Kurallara uymama hâlinde uygulanacak yaptırımları belirleyin.
- Soruları cevaplayacak sorumlu kişileri belirleyin.
3. Planı Çalışanlarla ve Yönetimle Tartışın
Taslak planı önceden dağıtın, çalışan temsilcileri ve İSG kuruluyla görüşün. Sigara içen çalışanların kaygılarını dinleyin. “Sigara içmek benim hakkım” görüşüne karşı, başkalarına zarar veren bir davranışın hak olamayacağını, pasif etkilenmeyi ve işyerindeki maddelerle etkileşimi anlatın.
4. Duyurun ve Uygulayın
- Politikayı panolar, afişler, broşürler ve toplantılarla duyurun; yasak alanlara uyarı levhaları asın.
- Üst yönetimin desteği şarttır: Sigara içen yöneticiler de kurallara aynen uymalıdır. Yöneticilerin kuralı çiğnediği bir işyerinde politika başarılı olamaz.
- Cezalandırıcı yaklaşım yerine olumlu örnekleri öne çıkaran, ödüllendiren yaklaşımlar daha başarılıdır; ancak planlanan yaptırımlar da tutarlı biçimde uygulanmalıdır. İlk ihlale göz yumulursa sonrakiler de hoş görülür.
Sigarayı Bırakmak İsteyenlere Destek
Politika yalnızca yasaklarla değil, bırakmak isteyenlere destekle birlikte uygulandığında başarılı olur:
- Çalışanları Sağlık Bakanlığı’nın ücretsiz ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı‘na ve sigara bırakma polikliniklerine yönlendirin.
- İşyeri hekimi aracılığıyla bilgilendirme ve danışmanlık sağlayın; bırakmak isteyenler için iş öncesi, öğle arası veya iş çıkışı gibi uygun zamanlarda destek imkânı tanıyın.
- Sigarayı bırakmanın yararlarını anlatın: nikotinin nabız ve kan basıncı üzerindeki etkisi kısa sürede kaybolur; zamanla koku ve tat alma duyusu düzelir, kandaki oksijen artar, ağız ve diş sağlığı iyileşir.
Asbest ve diğer kanserojenlerle etkileşim için Mesleki Kanserler, karbonmonoksit için Karbonmonoksit Zehirlenmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Bütün kapalı alanlarda ve servis araçlarında tütün ve elektronik sigara yasağı uygulanıyor mu?
- Yasak alanlarda uyarı levhaları var mı?
- Binada kapalı “sigara odası” kalmadı mı?
- Bina dışındaki sigara alanları girişlerden, havalandırma emişlerinden ve yanıcı maddelerden uzak mı?
- Patlayıcı ortam ve yanıcı madde depoları gibi alanlarda açık alan dahil tam yasak işaretlendi mi?
- Politika yazılı ve çalışanlara duyuruldu mu?
- Yöneticiler kurallara uyuyor mu?
- Bırakmak isteyenlere destek (ALO 171, işyeri hekimi) sunuluyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
İşyerinde sigara içmek yasak mı?
Evet. 4207 sayılı Kanun’a göre özel hukuk kişilerine ait üretim, ticaret ve benzeri amaçlı binaların kapalı alanlarında tütün ürünleri kullanılamaz.
İşyerinde sigara odası yapılabilir mi?
Hayır. Bina içindeki kapalı alanlarda sigara içme odası oluşturulamaz; sigara içilebilecek yerler ancak bina dışındaki açık alanlarda belirlenebilir.
Elektronik sigara işyerinde kullanılabilir mi?
Elektronik sigara ve tütün ürünlerini taklit eden ürünler de kapalı alan yasağı kapsamında değerlendirilmektedir.
Sigarayı bırakmak isteyen çalışan nereden destek alabilir?
Sağlık Bakanlığı’nın ücretsiz ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı’ndan ve sigara bırakma polikliniklerinden destek alabilir.
Sonuç
Sigarasız işyeri; yasal bir zorunluluk olduğu kadar, çalışanları pasif etkilenmeden koruyan, işyerindeki kimyasal ve toz risklerinin katlanmasını önleyen ve yangın riskini azaltan bir İSG önlemidir. Yazılı bir politika, tutarlı uygulama, yöneticilerin örnek olması ve bırakmak isteyenlere destek, bu hedefi kalıcı hâle getirir.
