AVM girişinde, hastane acilinde, şantiye kapısında ya da gece boyunca boş bir fabrikada nöbet tutan özel güvenlik görevlileri, başkalarının güvenliğini sağlarken kendileri de pek çok riskle karşı karşıyadır: sözlü ve fiziksel saldırı, gece ve uzun vardiyalar, yalnız çalışma, saatlerce ayakta durma, soğuk ve sıcak. Bu yazıda özel güvenlik görevlilerinin karşılaştığı iş sağlığı ve güvenliği risklerini ve işverenlerin alması gereken önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 27. sayısındaki “Özel Güvenlik Hizmetleri” yazısında aktarılan Avrupa özel güvenlik sektörü mesleki riskler rehberinden yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler güncel İş Kanunu ve ilgili yönetmeliklere göre yazılmıştır.
Özel Güvenlik Görevlileri de 6331 Kapsamında
Özel güvenlik hizmetleri 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun ile düzenlenir. Ancak görevlinin bir şirkette, bir AVM’de ya da bir siteden hizmet alan güvenlik firmasında çalışması fark etmeksizin, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu‘nun bütün yükümlülükleri geçerlidir: risk değerlendirmesi, İSG eğitimi, sağlık gözetimi, KKD ve acil durum planı.
Güvenlik hizmeti dışarıdan alınıyorsa, görevlilerin çalıştığı alanın risklerini en iyi bilen hizmet alan işyeridir. Bu nedenle iki işveren arasında risklerin paylaşılması ve önlemlerin birlikte planlanması gerekir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da özel güvenlik faaliyetleri için ayrıca bir risk değerlendirmesi rehberi yayımlamıştır.
Başlıca Riskler
- İşyerinde şiddet: sözlü taciz, tehdit, fiziksel saldırı, cinsel taciz
- Gece çalışması, uzun ve düzensiz vardiyalar, yorgunluk
- Yalnız çalışma ve acil durumda yardım alamama
- Uzun süre ayakta durma, devriye sırasında kayma, takılma ve düşme
- Soğuk, sıcak, yağmur ve rüzgâr gibi dış ortam koşulları
- Trafik: otopark, giriş kapısı ve yol kenarında araç çarpması
- Köpekli görevlerde ısırılma ve köpek kaynaklı yaralanmalar
- Silahlı görevlerde kaza ile ateşlenme ve silah kullanımına bağlı riskler
- X-ray bagaj tarama cihazlarıyla çalışma
- Psikolojik yük: stres, sürekli tetikte olma, travmatik olaylara tanıklık
- Kadın görevlilere yönelik taciz ve güvenli ulaşım sorunları
İşyerinde Şiddet
Güvenlik görevlisi, kural koyan ve “hayır” diyen kişidir: girişte arama yapar, bekleme sırasını yönetir, sarhoş veya öfkeli kişileri uzaklaştırır. Bu da onu şiddetin ilk hedefi yapar. Önlemler:
- Risk değerlendirmesinde şiddet riski ayrıca ele alınmalı; hangi noktalarda, hangi saatlerde ve hangi durumlarda olayların yaşandığı kaydedilmelidir.
- Gerginliği azaltma ve iletişim eğitimi: Sakin ses tonu, mesafe koruma, kişiyi köşeye sıkıştırmama, kaçış yolunu açık bırakma.
- Riskli noktalarda tek görevli bırakılmamalı; kamera, alarm butonu ve telsizle destek çağırma imkânı sağlanmalıdır.
- Kulübe ve kontrol noktalarının yeri görüş ve kaçış imkânı dikkate alınarak seçilmelidir.
- Her olay, küçük de olsa kayda geçirilmeli; saldırıya uğrayan görevliye psikolojik destek ve hukuki destek sağlanmalıdır.
Görev tanımı net olmalı: Görevlinin hangi durumda müdahale edeceği, hangi durumda kolluk kuvvetlerini çağıracağı yazılı olarak belirlenmelidir. Belirsiz görev tanımı, görevliyi gereksiz risklere iter.
Gece Çalışması ve Vardiyalar
Özel güvenlik, 7 gün 24 saat süren bir iştir. Uzun nöbetler uykusuzluk, dikkat kaybı, sindirim sorunları ve kalp-damar hastalıkları riskini artırır; yorgun görevli olaylara geç tepki verir.
- İş Kanunu madde 69: İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Ancak turizm, sağlık ve petrol arama işlerinin yanında özel güvenlik işlerinde de işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Yazılı onay olmadan bu süre aşılamaz.
- Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
- Gece ve gündüz postaları nöbetleşe düzenlenir; bir hafta gece çalışan işçinin sonraki hafta gündüz çalışması gibi rotasyonlar kullanılır.
- Nöbet yerinde dinlenme molası, temiz içme suyu, tuvalet ve ısınma-serinleme imkânı sağlanmalıdır.
Vardiyalı çalışanların beslenmesi için Ağır İşte ve Vardiyalı Çalışanların Beslenmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Kadın Güvenlik Görevlileri
Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik’e göre:
- Kadın çalışanlar gece postalarında yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz; özel güvenlik işlerinde kadın çalışanın yazılı onayıyla bu süre aşılabilir.
- Gece postasında çalışabilmek için işe başlamadan önce işyeri hekiminden sakınca olmadığına dair sağlık raporu alınır; işin devamında işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla muayene yapılır.
- Belediye sınırları dışındaki veya posta değişim saatlerinde toplu taşımayla ulaşımın zor olduğu işyerlerinde işveren, gece postasındaki kadın çalışanları uygun araçla işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür.
- Gebe çalışanlar doktor raporuyla gebeliğin tespitinden doğuma kadar, emziren çalışanlar doğumdan itibaren bir yıl süreyle gece postasında çalıştırılamaz.
Uniforma, yelek ve KKD’ler kadın görevlilerin beden ölçülerine uygun temin edilmeli; soyunma ve dinlenme alanları ayrı olmalıdır. Ayrıntılar için Gebe ve Emziren Çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz.
Yalnız Çalışma ve Devriye
- Gece tek başına nöbet tutan görevli için düzenli kontrol araması (belirli aralıklarla merkeze bildirim) yapılmalı; bildirim gelmezse ne yapılacağı belirlenmelidir.
- Yalnız çalışan alarmı (hareketsizlik ve düşme algılayan cihazlar) veya telsiz kullanılabilir.
- Devriye güzergâhları aydınlatılmalı; merdiven, rampa, kaygan zemin, çukur ve yüksekte açık kenarlar risk değerlendirmesine dahil edilmelidir.
- Görevliye el feneri, yansıtıcı yelek ve hava koşullarına uygun giysi verilmelidir.
Ayakta Durma, Hava Koşulları ve Trafik
- Saatlerce ayakta duran görevliler için oturma imkânı, yorgunluk önleyici zemin paspası ve uygun ayakkabı sağlanmalı; ayakta kalma ile hareket dönüşümlü planlanmalıdır.
- Dış nöbet noktalarında kulübe, ısıtıcı veya gölgelik bulunmalı; sıcak havalarda su ve mola, soğukta katmanlı giysi temin edilmelidir.
- Otopark ve giriş kapısında araç yönlendiren görevliler yüksek görünürlüklü yelek giymeli; araç ve yaya yolları ayrılmalı, gerekirse bariyer ve aynalar kullanılmalıdır.
Köpekli Görevler, Silah ve X-Ray Cihazları
- Köpekli görevler: Köpek ve görevli birlikte eğitilmeli; köpeğin sağlık kontrolleri ve aşıları düzenli yapılmalı, barınak ve bakım alanlarında hijyen sağlanmalıdır.
- Silahlı görevler: Silahla ilgili eğitim ve yetki mevzuata göre alınır; silahın teslim alınması, doldurulması ve boşaltılması için güvenli bir yer (boşaltma kutusu) ve yazılı prosedür olmalıdır.
- X-ray bagaj tarama cihazları: Cihazların koruyucu perde ve kapakları sağlam olmalı, bakımları yetkili servisçe yapılmalıdır. Bant çalışırken tünelin içine el sokulmamalı, sıkışan bagaj cihaz durdurularak çıkarılmalıdır.
Psikolojik Yük
Sürekli tetikte olmak, hakarete maruz kalmak, kaza ve şiddet olaylarına ilk müdahale eden kişi olmak ciddi bir psikolojik yük oluşturur. Travmatik bir olaydan sonra görevliye konuşma ve destek imkânı verilmeli, gerekirse işyeri hekimi ve psikolojik danışmanlık hizmetine yönlendirilmelidir. İş yükü ve vardiya düzeni bu yük dikkate alınarak planlanmalıdır.
Eğitim
Özel güvenlik görevlileri, mesleki eğitimlerinin yanında 6331 kapsamında İSG eğitimi de almalıdır. Eğitimde şu konulara yer verilmelidir:
- Görev yerinin riskleri ve acil durum planı
- Yangın söndürme, tahliye ve ilk yardım
- Gerginliği azaltma ve şiddetle başa çıkma
- Yalnız çalışma prosedürleri ve iletişim
- Kendi sağlığını koruma: yorgunluk, beslenme, uyku düzeni
Kontrol Listesi
- Risk değerlendirmesinde güvenlik görevlilerinin riskleri ayrıca ele alındı
- Dışarıdan hizmet alınıyorsa hizmet alan işyeriyle riskler paylaşıldı
- Şiddet olayları kayda geçiriliyor, destek mekanizması var
- Telsiz, alarm butonu veya yalnız çalışan cihazı mevcut
- 7,5 saati aşan gece çalışmaları için yazılı onay alındı
- Posta değişiminde 11 saat dinlenme sağlanıyor
- Gece postasındaki kadın çalışanların sağlık raporu ve ulaşımı sağlandı
- Nöbet noktalarında oturma, su, tuvalet ve iklim koruması var
- Otopark ve kapıda yüksek görünürlüklü yelek kullanılıyor
- İSG, yangın, ilk yardım ve şiddetle başa çıkma eğitimleri verildi
Sıkça Sorulan Sorular
Özel güvenlik görevlileri gece 12 saat çalışabilir mi?
İş Kanunu’na göre gece çalışması yedi buçuk saati geçemez; ancak özel güvenlik işlerinde işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Yazılı onay yoksa bu süre aşılamaz.
Güvenlik hizmeti dışarıdan alınıyorsa İSG sorumluluğu kimde?
Güvenlik şirketi kendi çalışanlarının işvereni olarak 6331’deki yükümlülüklerden sorumludur. Hizmet alan işyeri ise kendi alanındaki riskler hakkında bilgi vermeli ve önlemleri güvenlik şirketiyle birlikte planlamalıdır.
Kadın güvenlik görevlileri gece çalıştırılabilir mi?
Evet. İşe başlamadan önce işyeri hekiminden gece çalışmasında sakınca olmadığına dair rapor alınır; ulaşımı zor yerlerde işveren servis sağlar. Gebe ve emziren çalışanlar belirli süreler boyunca gece postasında çalıştırılamaz.
X-ray bagaj cihazlarıyla ilgili radyasyon bilgileri için İşyerinde İyonlaştırıcı Radyasyon yazımıza bakabilirsiniz.
Şiddet, gece çalışması ve stresin ruh sağlığına etkileri için İşyerinde Psikososyal Riskler yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: Kadın Çalışanlar ve İSG.
İlgili yazı: İşyerinde Alkol ve Madde Kullanımı.
Sonuç
Güvenlik görevlileri işyerinin ilk savunma hattıdır, ancak kendi güvenlikleri çoğu zaman göz ardı edilir. Şiddete karşı planlama, makul vardiya süreleri, yalnız çalışanlar için iletişim, uygun nöbet koşulları ve düzenli eğitim, hem görevlinin sağlığını korur hem de verilen güvenlik hizmetinin kalitesini artırır.
