İşyerinde Psikososyal Riskler: İş Stresi, İş Güvencesizliği, Monotonluk ve Sosyal Destek

Bir işyerinde makineler korunaklı, gürültü ölçülmüş, kişisel koruyucular dağıtılmış olabilir; ama çalışanlar sürekli işini kaybetme korkusuyla yaşıyor, kararlara hiç katılmıyor, gün boyu aynı monoton hareketi tekrarlıyor ve yöneticisinden destek göremiyorsa, sağlık ve güvenlik eksik kalır. Dünya Sağlık Örgütü’nün tanımıyla sağlık, yalnızca hastalığın olmaması değil, bedensel, ruhsal ve sosyal tam bir iyilik hâlidir. Bu yazıda işin sosyal ve ruhsal boyutunu, yani psikososyal riskleri ve bunlara karşı işyerinde alınabilecek önlemleri anlatıyoruz.

Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 17. sayısındaki “Sosyal İnsan, Sosyal Etkileşim, Grup Yaşamı, Kültür ve Toplum Açısından İş Sağlığı ve Güvenliği” (Yrd. Doç. Dr. Yaşar Erdem) yazısından yararlanılarak hazırlanmış ve güncel mevzuat ile iş sağlığı yaklaşımlarıyla genişletilmiştir.

İnsan Sosyal Bir Varlıktır

Endüstri sosyolojisinin öncü çalışmalarından Hawthorne araştırmaları, çalışanların yalnızca ücret ve fiziksel koşullarla değil; kabul görme, saygı, değer verilme ve katılım gibi sosyal ihtiyaçlarla da güdülendiğini ortaya koymuştur. Bu nedenle ölçüm, kişisel koruyucu donanım ve teknik önlemler sağlık ve güvenlik için önemlidir ama tek başına yeterli değildir. Çalışanın işyerindeki ilişkileri, işin örgütlenmesi ve yönetim anlayışı da sağlığını ve güvenliğini doğrudan etkiler.

Psikososyal Riskler Nelerdir?

Psikososyal riskler, işin tasarımı, örgütlenmesi ve yönetimi ile sosyal ortamından kaynaklanan ve ruhsal, bedensel veya sosyal zarara yol açabilen etkenlerdir:

• Aşırı iş yükü ve zaman baskısı: Yetişmeyen işler, sürekli acele, uzun çalışma saatleri
• Düşük kontrol: Çalışanın işin hızı, yöntemi ve düzeni üzerinde söz hakkının olmaması
• Monotonluk ve aşırı iş bölümü: Bant ve seri üretimde aynı hareketin tekrarı; işe yabancılaşma
• İş güvencesizliği: Her an işini kaybetme korkusu, keyfi uygulamalar, kayıt dışı ve geçici çalışma
• Sosyal desteğin eksikliği: Yönetici ve iş arkadaşlarından destek görememe, yalnız çalışma
• Belirsiz roller ve kötü iletişim: Görev ve sorumlulukların net olmaması, çelişkili talimatlar
• Kararlara katılamama: Çalışanın görüşünün sorulmaması
• Şiddet, taciz ve psikolojik taciz (mobbing)
• Gece ve vardiyalı çalışma, iş-yaşam dengesizliği
• Örgütsel değişiklikler: Yeniden yapılanma, kadro azaltma ve bunların yeterince açıklanmaması

Sağlık ve Güvenlik Üzerindeki Etkileri

• Ruh sağlığı: Stres, kaygı, tükenmişlik, depresyon, uyku sorunları
• Beden sağlığı: Kalp-damar hastalıkları, yüksek tansiyon, sindirim sorunları, kas-iskelet ağrıları
• Güvenlik: Dikkat dağınıklığı, yorgunluk ve aceleye bağlı hatalar; kaza riskinde artış
• İşyeri: Devamsızlık, işten ayrılma, verim ve kalite kaybı, çatışmalar

Dergideki yazı, çocukların çalıştırıldığı, kayıt dışı ve sigortasız çalışmanın yaygın olduğu işyerlerinde iş kazalarının ve meslek hastalıklarının daha sık görüldüğünü vurgular: Güvencesiz çalışma ile güvensiz çalışma çoğu zaman bir aradadır. İşle ilgili hastalıklar için Meslek Hastalığı mı, İşle İlgili Hastalık mı? yazımıza bakabilirsiniz.

Mevzuatta Psikososyal Riskler

• Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Tehlikeler belirlenirken fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik tehlikelerin yanında psikososyal tehlike kaynakları da dikkate alınır; vardiya düzeni, ekip çalışması, organizasyon ve nezaret sistemi gibi etkenlerden kaynaklanan tehlikeler değerlendirilir.
• İşyeri Hekimi Yönetmeliği: İşyeri hekimi, ergonomik ve psikososyal riskler açısından iş ile çalışanın uyumu ve çalışma ortamındaki stres faktörlerinden korunma için araştırma yapar ve sonuçlarını rehberlikte kullanır.
• Gebe ve emziren çalışanlar: İlgili yönetmelik, iş yükü, çalışma saatleri ve işini kaybetme korkusu gibi stres faktörlerine karşı koruyucu önlemler alınmasını açıkça ister.
• Psikolojik taciz: İşyerinde psikolojik tacizin önlenmesi konusunda 2011 yılında bir Başbakanlık genelgesi yayımlanmıştır; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının ALO 170 hattı bu konudaki başvuruları da alır.

İşyerinde Neler Yapılabilir?

İşin tasarımı

• İş yükünü ve süreleri gerçekçi planlayın; yoğun dönemler için ek kaynak sağlayın.
• Çalışanlara iş yöntemleri ve sıralaması üzerinde mümkün olduğunca söz hakkı verin.
• Monoton işlerde iş rotasyonu ve iş zenginleştirme uygulayın; kısa molalar planlayın.
• Görev ve sorumlulukları yazılı ve net hâle getirin.

Katılım ve iletişim

• Çalışanları ve temsilcilerini İSG kararlarına, risk değerlendirmesine ve değişikliklere dahil edin. Dergide de vurgulandığı gibi, çalışanın yalnızca kol gücünden değil, bilgi ve önerilerinden de yararlanmak gerekir.
• Örgütsel değişiklikleri önceden ve açıkça anlatın; belirsizliği azaltın.
• Düzenli geri bildirim ve takdir kültürü oluşturun.

Destek

• Yöneticileri destekleyici liderlik ve çatışma yönetimi konusunda eğitin.
• Psikolojik taciz ve şiddet için açık bir politika, gizli bir başvuru yolu ve adil bir inceleme süreci kurun.
• Gerektiğinde işyeri hekimi, psikolog veya sosyal hizmet uzmanı desteğine erişim sağlayın.
• Vardiya düzenini sağlık ve sosyal yaşam açısından değerlendirin.

Özel gruplar

Çocuk ve genç çalışanlar, kadınlar, yaşlılar ve engelliler gibi özel politika gerektiren grupların sosyal ve ruhsal ihtiyaçlarını ayrıca değerlendirin. Çalışanı ailesi, sosyal çevresi ve kültürel özellikleriyle bir bütün olarak görmek, sorunların erken fark edilmesini sağlar.

Psikososyal Risk Değerlendirmesi İçin Sorular

• Çalışanlar işlerini zamanında yetiştirebiliyor mu?
• İşin hızı ve yöntemi üzerinde söz hakları var mı?
• Monoton ve tekrarlayan işlerde rotasyon ve mola var mı?
• Görev ve sorumluluklar net mi?
• Yöneticiler ve iş arkadaşları destek oluyor mu?
• Çalışanlar kararlara ve değişikliklere katılıyor mu?
• Şiddet, taciz ve psikolojik taciz için politika ve başvuru yolu var mı?
• Vardiya düzeni, fazla mesai ve iş-yaşam dengesi değerlendirildi mi?
• Devamsızlık ve işten ayrılma oranları izleniyor mu?
• Çalışan memnuniyeti veya stres anketleri düzenli yapılıyor mu?

İlgili yazı: İşyerinde Alkol ve Madde Kullanımı.