Kadın çalışanların İSG’si çoğu zaman yalnızca gebelik ve emzirme dönemiyle sınırlı düşünülür. Oysa mevzuat, risk değerlendirmesinde kadın çalışanların durumunun her zaman dikkate alınmasını ister; gece çalışması, yer altı işleri ve sosyal tesisler için özel kurallar koyar. Kişisel koruyucu donanımın erkek vücut ölçülerine göre seçilmesi, ergonomik düzenlemelerde kadın çalışanların unutulması ve işyerinde taciz gibi konular da kadın çalışanlar için önemli riskler arasındadır. Bu yazıda gebelik dışındaki dönemde kadın çalışanlara ilişkin yasal kuralları ve uygulamada dikkat edilecek noktaları anlatıyoruz.
Yazıdaki yasal bilgiler 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Md.10), 4857 sayılı İş Kanunu (Md.72), İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Kapsamında Gece Postalarında Çalışan Kadın Çalışanlara İlişkin Yönetmelik ve İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik’ten alınmıştır. Gebe ve emziren çalışanlar için Gebe ve Emziren Çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz.
Yasal Kurallar
| Konu | Kural |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Risk değerlendirmesinde özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu dikkate alınır (6331 Md.10/1-ç). |
| Yer altı ve su altı işleri | Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır (4857 Md.72). |
| Gece postası süresi | On sekiz yaşını doldurmuş kadın çalışanlar gece postalarında yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde ve bu işlerdeki alt işverenlerde, kadın çalışanın yazılı onayıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. |
| Gece postası sağlık raporu | Kadın çalışan gece postasında çalışmaya başlamadan önce, sakınca olmadığına dair işyeri hekiminden sağlık raporu alınır; çalışma süresince işyeri hekimince belirlenen aralıklarla muayeneler yapılır. |
| Ulaşım | Belediye sınırları dışındaki işyerleri ile posta değişim saatlerinde toplu taşımayla gidip gelmenin zor olduğu işyerlerinde, işveren gece postasında çalışan kadınları ikametlerine en yakın merkezden uygun araçlarla işyerine götürüp getirir. |
| Eşlerin vardiyası | Eşi de vardiyalı çalışan kadın çalışanın isteği üzerine gece çalışması, eşinin gece postasına rastlamayacak şekilde düzenlenir. |
| Kayıt | Gece postasında kadın çalıştıran işveren, bu çalışanların isim listesini denetimlerde göstermek üzere işyerinde saklar. |
| Sosyal tesisler | Kadın ve erkek çalışanlar için ayrı soyunma yerleri, duşlar, lavabolar ve tuvaletler sağlanır. |
Risk Değerlendirmesinde Kadın Çalışanlar
“Kadın çalışanların durumunu dikkate almak”, kadınları belirli işlerden uzak tutmak anlamına gelmez. Riskin kadın ve erkek çalışanlar üzerindeki etkisinin farklı olabileceğini görmek anlamına gelir:
- KKD uyumu: Standart bedenlerde üretilen eldiven, ayakkabı, tulum, emniyet kemeri ve solunum koruyucu maskeleri birçok kadın çalışana uymaz. Bol eldiven kavramayı bozar; uygun oturmayan maske koruma sağlamaz; büyük tulum makineye takılabilir. KKD seçiminde farklı beden seçenekleri sağlanmalı, maskelerde yüz uyum testi yapılmalıdır.
- Ergonomi: Çalışma yüksekliği, uzanma mesafesi ve kumanda kuvvetleri, çalışanların vücut ölçülerine göre ayarlanabilir olmalıdır. Elle taşımada değerlendirme kişiye ve işe göre yapılmalıdır.
- Üreme sağlığı: Bazı kimyasallar, radyasyon ve biyolojik etkenler, gebelikten önce de üreme sağlığını etkileyebilir. Bu riskler kadın ve erkek çalışanlar için birlikte değerlendirilmelidir.
- Görünmeyen riskler: Kadınların yoğun çalıştığı hizmet, sağlık, temizlik ve tekstil gibi sektörlerde tekrarlı hareketler, ayakta uzun süre çalışma, kimyasal temizlik maddeleri ve psikososyal riskler daha az dikkat çekebilir.
- Şiddet ve taciz: Yalnız çalışma, gece çalışması ve müşteriyle yüz yüze işler, kadın çalışanlar için şiddet ve taciz riskini artırabilir.
İlgili yazılar: İşyerinde Üreme Sağlığı Riskleri, İşyerinde Psikososyal Riskler, Solunum Koruyucu Seçimi.
Uygulama Kontrol Listesi
- Risk değerlendirmesinde kadın çalışanların durumu ayrı bir başlık olarak ele alındı
- Yer altı ve su altı işlerinde kadın çalışan görevlendirilmiyor
- Gece postasında çalışan kadınların süreleri yedi buçuk saati aşmıyor; istisna kapsamındaysa yazılı onay alındı
- Gece postası öncesi işyeri hekiminden sağlık raporu alındı; periyodik muayeneler planlandı
- Gerekli durumlarda gece ulaşımı sağlanıyor
- Gece postasında çalışan kadınların isim listesi işyerinde saklanıyor
- KKD’ler farklı beden seçenekleriyle sağlanıyor; maske uyum testi yapılıyor
- Ayrı soyunma, duş, lavabo ve tuvalet bulunuyor ve güvenli konumda
- İşyerinde şiddet ve taciz için bildirim kanalı ve politika var
- Gebelik bildirildiğinde uygulanacak değerlendirme süreci hazır
Sık Yapılan Hatalar
- “Kadın çalışan” başlığını yalnızca gebelikle sınırlı görmek
- Tek beden KKD satın almak
- Gece postasında yedi buçuk saat sınırını vardiya planlamasında unutmak
- Gece çalışan kadınlar için ulaşımı ve güvenli bekleme alanını planlamamak
- Kadınları korumak gerekçesiyle eğitim, terfi ve görev fırsatlarından dışlamak
Senaryo: Bir otomotiv yan sanayi tesisinde kadın çalışan sayısı artınca İSG kuruluna KKD şikâyetleri gelmeye başlar: Eldivenler büyük olduğu için bazı çalışanlar küçük parçaları eldivensiz tutmakta, toz maskeleri yüze oturmamaktadır. Risk değerlendirmesi güncellenir; eldiven ve ayakkabılar için küçük beden seçenekleri alınır, maskeler için yüz uyum testi yapılarak farklı ölçülerde maskeler sağlanır, montaj hattında ayarlanabilir yükseklikte çalışma masaları kurulur. Gece vardiyası için servis güzergâhı, çalışanların evlerine en yakın noktaları kapsayacak şekilde düzenlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kadın çalışanlar gece kaç saat çalışabilir?
Gece postalarında en fazla yedi buçuk saat. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde, kadın çalışanın yazılı onayıyla bu süre aşılabilir.
Kadınlar madende çalışabilir mi?
İş Kanunu’na göre maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altı veya su altı işlerinde her yaştaki kadının çalıştırılması yasaktır.
Gece çalışacak kadın çalışandan sağlık raporu istenir mi?
Evet. Gece postasında çalışmaya başlamadan önce, işyeri hekiminden sakınca olmadığına dair sağlık raporu alınır.
Sonuç
Kadın çalışanların sağlığı ve güvenliği gebelikle başlayıp bitmez. Yer altı yasağı, gece postası kuralları ve ayrı sosyal tesisler gibi yasal şartların yanında, uygun bedende KKD, ayarlanabilir iş istasyonları, güvenli ulaşım ve tacize karşı açık bir politika; kadın çalışanların hem güvenle hem eşit koşullarda çalışmasını sağlar.
