Bir inşaatın ilk aşaması toprakla başlar: kazı yapılır, zemin düzlenir, hafriyat yüklenip taşınır. Bu işleri yapan ekskavatör, dozer, loder, beko loder ve greyder, şantiyelerin en çok görülen ama aynı zamanda en çok kazaya karışan makineleridir. Bu yazıda hafriyat ve toprak işlerinde kullanılan başlıca iş makinelerini, nasıl çalıştıklarını ve bu makinelerle çalışırken uyulması gereken güvenlik kurallarını ele alıyoruz.
Yazı, Özel Çerkezköy İş Makineleri Kursu’nun “İş Makinelerinin Türleri ve Tanımları” ders sunumundan ve Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Ekskavatör
Ekskavatör; inşaat, maden ve yol yapımı gibi toprak işlerinde sert zeminleri kazmak, kanal açmak, hafriyatı kamyona yüklemek, şev kesmek ve yük kaldırmak için kullanılan iş makinesidir. Küçük kanal açımından büyük maden ocaklarının kazısına kadar farklı büyüklük ve güçlerde üretilir.
- Güç aktarımına göre: Zincirli ya da hidrolik.
- Yürüyüş sistemine göre: Paletli ya da lastik tekerlekli. Paletliler engebeli ve yumuşak zeminde daha dengeli; lastik tekerlekliler ise şehir içinde ve sert zeminde daha hızlıdır.
Dozer
Dozer, önüne güçlü ve uzun bir sıyırıcı bıçak monte edilmiş paletli bir iş makinesidir. Bıçak düşey doğrultuda aşağı yukarı hareket eder; altındaki kesici kenarla toprağı parçalayıp kazır ve bıçakla ileri doğru iterek sürükler. Toprak tesviyesi, arazi açma ve malzeme itme işlerinde kullanılır.
Loder (Yükleyici)
Loder, bir traktör gövdesinin önüne kepçe takılmış ve kepçesi hidrolik sistemle hareket eden yükleme makinesidir. Genel olarak gevşek malzemeyi, toprağı, kumu ve mıcırı kamyonlara yüklemek ve kısa mesafelere taşımak için kullanılır.
Beko Loder (Kazıcı Yükleyici)
Beko loder, önünde yükleme kepçesi, arkasında kazıcı ataşmanı bulunan ve hareketini hidrolik sistemden alan iş makinesidir. Loderden farkı, hem kazı hem yükleme yapabilmesidir. Çok yönlü olduğu için altyapı, kanal ve küçük ölçekli inşaat işlerinde çok yaygındır.
Loder ve beko loder belgeleri ayrıdır: İki makine birbirine benzese de çalışma prensipleri farklıdır. Beko loder belgesi olan bir operatör loder kullanamaz.
Greyder
Greyder, iki aks arasındaki uzun bıçağıyla zemin tesviyesi, sert zeminlerde şev düzeltme ve hendek açma işlerinde kullanılan, hareketini hidrolik sistemden alan iş makinesidir. Yol yapımında zeminin istenen eğim ve düzlükte hazırlanmasında vazgeçilmezdir.
Kaya Hafriyat Kamyonu
Toprak, kaya ve maden taşıma işlerinde kullanılan, düz ya da belden kırma (mafsallı) olarak üretilen ağır iş kamyonlarıdır. Belden kırma kamyonlar, engebeli ve dar sahalarda daha iyi manevra yapar.
Hafriyat Makineleriyle Çalışırken Güvenlik Kuralları
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, toprak kazı ve malzeme taşıma makineleri için şu kuralları öngörür:
- Yalnızca eğitimli operatör: Makineler her zaman çalışır durumda tutulur ve yalnızca uygun eğitim almış kişilerce kullanılır.
- Zemin kontrolü: Makinenin durduğu zeminin sağlamlığı kontrol edilir; makine dengelenmeden çalışmaya başlanmaz. Hendek kenarlarında ve dik eğimlerde kaymayı önleyici tedbirler alınır.
- İşaretçi: Operatörün görüş alanı kısıtlıysa ona yol gösterecek eğitimli bir işaretçi görevlendirilir.
- Manevralar: Manevra ve park yerleri belirlenir; manevralar bir gözetici tarafından yönetilir ve geri manevralarda sesli ve ışıklı uyarılar çalışır durumda olur.
- Çukura düşmeyi önleme: Makinelerin kazı çukuruna ya da suya düşmesini önleyecek bariyerler ve tedbirler alınır.
- Koruyucu kabin: Kabin, devrilme hâlinde operatörün ezilmesini (ROPS) ve düşen cisimlerin operatöre zarar vermesini (FOPS) önleyecek şekilde yapılır.
- Kabinde yalnızca operatör: Operatör kabininde operatörden başka kimse bulunmaz.
- Hareket alanına giriş yasağı: Makinelerle yapılan kazılarda makinenin hareket ve dönüş alanına çalışanların girmesine izin verilmez.
- Kovada ya da kepçede insan taşımak: Ekskavatör kovası ve loder kepçesi insan kaldırmak için tasarlanmamıştır.
- Kazı kenarına park etmek: Makinenin ağırlığı kazı şevinin göçmesine yol açabilir.
- Enerji hatlarını kontrol etmeden kazmak: Yer altındaki elektrik, doğal gaz ve su hatları kazıdan önce mutlaka tespit edilmelidir.
- Havai hatların altında bom kaldırmak: Havai elektrik hatlarına güvenli mesafe korunmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Loder ile beko loder arasındaki fark nedir?
Loder yalnızca yükleme yapar. Beko loderin ise önünde yükleme kepçesi, arkasında kazıcı kolu vardır; hem kazı hem yükleme yapabilir.
Dozer ne işe yarar?
Dozer, önündeki sıyırıcı bıçakla toprağı kazıyıp iterek arazi tesviyesi ve malzeme itme işlerinde kullanılan paletli iş makinesidir.
Greyder hangi işlerde kullanılır?
Zemin tesviyesi, şev düzeltme ve hendek açma işlerinde, özellikle yol yapımında zeminin istenen eğimde hazırlanmasında kullanılır.
Ekskavatör çalışırken hareket alanına girilebilir mi?
Hayır. Yönetmeliğe göre makinelerle yapılan kazılarda makinenin hareket alanına çalışanların girmesine izin verilmez.
Kazılarda göçüğe karşı önlemler için Kazı ve Hendek Güvenliği, şantiye trafiği için Şantiyede Araç Kazalarının Önlenmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Hafriyat makineleri şantiyelerin iş yükünü taşır, ancak dönüş alanları, kör noktaları ve kazı kenarları ciddi riskler barındırır. Belgeli operatör, sağlam zemin, işaretçi ve hareket alanının yayalara kapatılması, bu makinelerle güvenli çalışmanın temelidir. Diğer iş makinesi grupları için İş Makinesi Türleri ve Operatör Belgesi Rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.
