Bakım ekibi bir konveyörü tamir ederken başka biri makineyi çalıştırır; bir vana açılır ve tamir edilen boruya sıcak buhar dolar; elektrikçi panoda çalışırken sigorta geri kaldırılır… Bakım ve onarım sırasında yaşanan ağır kazaların büyük bölümü, tehlikeli işin kontrolsüz başlatılmasından ve enerjinin güvenli biçimde kesilmemesinden kaynaklanır. İş izin sistemi ve kilitleme-etiketleme bu iki sorunu çözen temel araçlardır. Bu yazıda her ikisini uygulamalı olarak anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 20. sayısındaki SEÇ yönetim sisteminin “İş İzinleri” unsuru ile 22 ve 23. sayılardaki bakım sonrası koruyucuların yerine takılmaması örneğinden yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ile Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği’ne göre yazılmıştır.
İş İzin Sistemi Nedir?
İş izin sistemi, olağan üretim dışında yapılan ve özel tehlike taşıyan işlerin yazılı bir izin olmadan başlatılmamasını sağlayan bir kontrol sistemidir. İzin; işin tanımını, tehlikelerini, alınacak önlemleri, işi yapacak ve onaylayacak kişileri ve geçerlilik süresini belgeler. Amaç, bakım ve tadilat sırasındaki kazaları önlemek ve işlerin bilen kişiler tarafından, kurallara uygun yapılmasını sağlamaktır.
Hangi İşler İzne Tabidir?
- Sıcak işler: Kaynak, kesme, taşlama, açık alevle çalışma (Sıcak İş İzni)
- Kapalı alanda çalışma: Tank, silo, kuyu, rögar, kanal içi işler (Kapalı Mekânda Çalışma)
- Yüksekte çalışma: Çatı, iskele, platform ve askıda çalışmalar
- Elektrikli çalışma: Pano, hat, trafo ve gerilim altındaki tesislerde çalışma
- Kazı: Yer altı tesisatı bulunabilecek alanlarda kazı
- Tehlikeli madde hatlarını açma: Kimyasal, buhar, gaz, basınçlı hava hatlarında çalışma
- Patlayıcı ortam bölgelerinde çalışma: Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği’ne göre, patlamadan korunma dokümanında gerekli görülmesi hâlinde tehlikeli yerlerdeki işler yazılı talimatlara göre yapılır ve çalışma izin sistemi uygulanır; izin, yetkili ve sorumlu bir kişi tarafından işe başlamadan önce yazılı olarak verilir.
İzin Formunda Neler Olmalı?
- İşin yeri, tanımı, başlangıç ve bitiş zamanı (izin genellikle bir vardiyayla sınırlı)
- İşi isteyen, onaylayan ve yapan kişiler
- Tehlikeler ve risk değerlendirmesi
- Enerji izolasyonu (elektrik, mekanik, hidrolik, pnömatik, termal, kimyasal) ve kilitleme noktaları
- Gaz ölçümü sonuçları (gerekiyorsa)
- Gerekli KKD ve ekipman
- Yangın önlemleri, gözcü, iletişim ve acil durum düzenlemeleri
- Diğer izinlerle çakışma kontrolü (aynı alanda başka iş var mı?)
- Vardiya devri ve izin uzatma kayıtları
- İş bitiminde alanın teslimi: koruyucular takıldı mı, kilitler kaldırıldı mı, alan temiz mi?
Kilitleme ve Etiketleme
İş Ekipmanları Yönetmeliği’ne göre iş ekipmanının bakım işleri, ancak ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik, tüm hareketleri durmuş ve çalışmıyorken yapılabilir; bunun mümkün olmadığı hâllerde gerekli önlemler alınır veya işler tehlike bölgesi dışında yapılır. Ayrıca enerji kaynaklarını kesecek araç ve gereçler kolayca görülebilir ve tanınabilir olmalı, enerjinin yeniden verilmesi çalışanlar için tehlikeye sebep olmamalıdır. Bunu sağlamanın pratik yolu kilitleme ve etiketlemedir:
- Hazırlık: Ekipmanın bütün enerji kaynakları belirlenir (elektrik, basınçlı hava, hidrolik, buhar, yerçekimi, yay, kimyasal).
- Bilgilendirme: Ekipmanın kullanıcıları ve etkilenecek kişiler bilgilendirilir.
- Durdurma: Ekipman normal durdurma yöntemiyle durdurulur.
- Ayırma: Ana şalter, vana ve diğer ayırıcılar kapatılır.
- Kilitleme ve etiketleme: Her ayırıcıya, işi yapan her kişi kendi kişisel kilidini takar ve üzerinde adı, tarihi ve yapılan işin yazdığı etiketi asar. Birden fazla kişi çalışıyorsa çoklu kilit aparatı kullanılır.
- Artık enerjiyi boşaltma: Basınç tahliye edilir, kondansatörler deşarj edilir, asılı yükler indirilir veya desteklenir, volanların durması beklenir.
- Doğrulama: Çalıştırma butonuna basılarak veya ölçüm yapılarak enerjinin gerçekten kesildiği doğrulanır, sonra kumanda kapalı konuma getirilir.
- Kaldırma: İş bitince alan kontrol edilir, koruyucular takılır, herkes güvenli bölgeye alınır; her kişi yalnızca kendi kilidini kaldırır.
Altın kural: Bir kilidi yalnızca onu takan kişi çıkarır. “Ben bitirdim, açabilirsin” diye başkasının kilidini kaldırmak, en ağır bakım kazalarının bilinen nedenidir.
Bakımdan Sonra: Koruyucular Yerinde mi?
Dergide yer alan örnek risk analizinde, bakım ve onarım sonrasında makine koruyucularının yerine takılmaması önemli bir tehlike olarak belirlenmiş ve “her bakım ve onarımdan sonra koruyucuların mutlaka yerine takılması” talimatının görev tanımlarına yazılması kararlaştırılmıştır. İzin kapanışında bu kontrolün imzayla doğrulanması, aynı hatanın tekrarını önler. Ayrıntılar için Makine Koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.
Örnek: Bir ambalaj tesisinde bir paketleme makinesinin zincir dişlisi değiştirilecektir. Bakım sorumlusu iş izni düzenler; elektrik panosunda ana şalter kapatılır, iki bakım teknisyeni çoklu kilit aparatına kendi kilitlerini takar ve etiketlerini asar. Makinenin pnömatik silindirleri için hava vanası da kapatılıp kilitlenir, hatta kalan basınç tahliye edilir. Teknisyenlerden biri çalıştırma butonuna basarak makinenin çalışmadığını doğrular. İş bitince koruyucu kapaklar takılır, izin formundaki kapanış kontrolü imzalanır, her teknisyen kendi kilidini kaldırır ve makine üretime teslim edilir. Bir sonraki vardiyada operatör, makinenin başında bir etiket görmeden çalıştırmaz.
Sık Yapılan Hatalar
- “Beş dakikalık iş” diye izin ve kilit atlamak
- Yalnızca kumanda butonunu kapatmak, ana enerjiyi kesmemek
- Basınçlı hava, hidrolik ve yerçekimi gibi elektrik dışı enerjileri unutmak
- Tek kilitle birden fazla kişinin çalışması
- Enerjinin kesildiğini doğrulamamak
- Vardiya devrinde izni ve kilit durumunu aktarmamak
- İş bitiminde koruyucuları takmadan teslim etmek
- İzni masa başında doldurup sahaya gitmemek
Sıkça Sorulan Sorular
İş izni yasal olarak zorunlu mu?
Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği, patlamadan korunma dokümanında gerekli görülmesi hâlinde tehlikeli yerlerde çalışma izin sistemini zorunlu tutar. Diğer tehlikeli işlerde iş izni, risk değerlendirmesi sonucunda alınacak önlemlerin en yaygın ve etkili uygulamasıdır.
Kilitleme ve etiketleme nedir?
Bakım sırasında ekipmanın enerji kaynaklarının kesilip kişisel kilitlerle kilitlenmesi ve etiketlenmesi, böylece iş bitmeden kimsenin ekipmanı çalıştıramamasıdır.
Bakım sırasında makine çalışırken iş yapılabilir mi?
İş Ekipmanları Yönetmeliği’ne göre bakım, ekipman kapalı, enerjisi kesik ve tüm hareketleri durmuşken yapılır. Bunun mümkün olmadığı istisnai durumlarda özel önlemler alınır veya iş tehlike bölgesi dışında yapılır.
Sonuç
İş izni, tehlikeli işin kontrolsüz başlamasını; kilitleme ve etiketleme ise enerjinin kontrolsüz geri gelmesini önler. İkisi birlikte uygulandığında bakım ve onarım, işyerinin en tehlikeli işlerinden biri olmaktan çıkar. Değişikliklerin kontrolü için Değişiklik Yönetimi yazımıza bakabilirsiniz.
