Tarım, ormancılık, peyzaj, inşaat, enerji hatları ve saha çalışmaları gibi açık alan işlerinde çalışanlar için yılan ve akrep ısırıkları, kene tutunması ve arı sokmaları gerçek bir iş sağlığı riskidir. Bu yaralanmalarda yapılan yaygın hatalar, örneğin turnike uygulamak ya da keneyi ezerek koparmak, durumu kötüleştirebilir. Sağlık Bakanlığı’nın yeni hastane öncesi akış şemalarına ısırma ve sokmalar ayrı bir başlık olarak eklendi. Bu yazıda doğru ilk yardımı ve işyerinde alınacak önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, Sağlık Bakanlığı’nın 25 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan “Hastane Öncesi Acil Tıbbi Yardım ve Bakım Akış Şemaları”ndaki ısırma ve sokmalar algoritmasından yararlanılarak hazırlanmıştır. Şemalardaki ileri tıbbi uygulamalara yer verilmemiştir; yazı ilk yardım eğitiminin yerine geçmez.
Genel Yaklaşım
- Isıran ya da sokan canlıyı belirlemeye çalışın; ancak onu yakalamak için kendinizi tehlikeye atmayın. Uzaktan fotoğrafı yeterlidir.
- Isırılan ya da sokulan yeri belirleyin ve yarayı değerlendirin.
- Bölgeyi temiz suyla yıkayın ve hareket ettirmeden sabitleyin.
- Kara canlılarının ısırık ve sokmalarında bölgeye soğuk uygulayın (buzu doğrudan deriye değdirmeden).
- Şişliğin sınırını izleyin: Şemalar ödemin sınırının her 5 dakikada bir izlenmesini ister. Şişliğin kenarını bir kalemle işaretlemek, ilerleyip ilerlemediğini görmeyi kolaylaştırır.
- Kişiyi sakinleştirin, hareket etmesini ve yürümesini sınırlayın.
- Zehirlenme ve alerji belirtilerini gözlemleyin; gerekiyorsa 112’yi arayın.
Yılan ve Akrep Isırıkları
- Turnike uygulamayın. Şemalara göre yılan ve akrep ısırıklarında turnike yerine sıkma bantları ya da sıkı bandaj tercih edilmelidir.
- Bandaj, altına bir parmağın rahatça girebileceği kadar gevşek olmalıdır; kan dolaşımını kesmemelidir.
- Yarayı kesmeyin, ağızla emmeyin, üzerine buz basmayın, alkol ya da başka madde sürmeyin.
- Yüzük, saat ve bilezik gibi sıkıştırabilecek takıları şişlik başlamadan çıkarın.
- Isırılan kişi mümkün olduğunca hareketsiz tutulmalı ve en kısa sürede sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır; 112’yi arayın.
Arı Sokmaları
- Şemalara göre arı iğnesi görünüyorsa çıkarılmalıdır. İğneyi cımbızla sıkmak yerine, bir kart ya da tırnakla yandan sıyırarak çıkarmak zehir kesesinin sıkılmasını önler.
- Bölgeyi yıkayın ve soğuk uygulayın.
- Ağız ve boğaz içine sokma, çok sayıda sokma ya da alerji belirtileri varsa hemen 112’yi arayın.
Kene Tutunması
- Şemalar, kenenin ezilmeden ve parçalanmadan çıkarılmasına dikkat edilmesini ister.
- Keneyi çıplak elle, sigara ateşiyle, kolonya, yağ ya da benzeri maddelerle çıkarmaya çalışmayın.
- Uygun ekipman ve bilgi yoksa keneyi çıkarmaya çalışmadan en yakın sağlık kuruluşuna başvurun. Şemalara göre sağlık personeli de emin değilse ya da uygun ekipman yoksa keneyi çıkarmadan hastaneye sevki tercih eder.
- Kene çıkarıldıktan sonraki günlerde ateş, halsizlik, kas ağrısı, bulantı ya da ishal görülürse vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalı ve kene tutunduğu belirtilmelidir.
Deniz Canlıları
Şemalara göre deniz canlılarının ısırık ve sokmalarında bölge serum fizyolojik ya da temiz suyla yıkanır; mümkünse ısırılan bölge, yakmayacak sıcaklıkta suyun içinde en az 20 dakika bekletilir.
Alerji ve Anafilaksi Belirtileri
Isırma ve sokmalardan sonra şu belirtiler görülürse durum acildir; hemen 112’yi arayın:
- Nefes darlığı, hırıltılı solunum, boğazda sıkışma hissi
- Dudaklarda, dilde ya da yüzde şişlik
- Vücudun geniş bölgesinde kaşıntılı kızarıklık
- Baş dönmesi, bayılma, tansiyon düşmesi
Bilinen arı alerjisi olan ve doktorunun reçete ettiği adrenalin oto-enjektörünü taşıyan çalışanlar, işyerindeki ilk yardımcılara bunu bildirmeli; ilk yardımcılar da yerini bilmelidir.
Şemalar, bulaşmayı önlemek için bu tür hastalara müdahalede kişisel koruyucu donanım kullanılmasını da hatırlatır.
Açık Alan İşyerleri İçin Önlemler
- Isırma ve sokma riskleri risk değerlendirmesinde ve acil durum planında yer alıyor mu?
- Çalışanlara uzun paçalı pantolon, bot ve eldiven gibi uygun giysi sağlanıyor mu?
- Taş, odun ve istif kaldırırken eldiven kullanılıyor ve el körlemesine sokulmuyor mu?
- Kene riskli bölgelerde çalışanlar iş bitiminde vücutlarını kontrol ediyor mu?
- Bilinen alerjisi olan çalışanlar belirlendi mi?
- Sahada ilk yardım çantası ve ilk yardımcı var mı, en yakın sağlık kuruluşuna ulaşım planlandı mı?
Sıkça Sorulan Sorular
Yılan ısırığında turnike yapılır mı?
Hayır. Sağlık Bakanlığı şemalarına göre turnike uygulanmaz; bir parmağın girebileceği kadar gevşek sıkı bandaj tercih edilir.
Kene nasıl çıkarılmalı?
Ezilmeden ve parçalanmadan çıkarılmalıdır. Uygun ekipman ve bilgi yoksa çıkarmaya çalışmadan sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Arı iğnesi çıkarılmalı mı?
Evet, görünüyorsa çıkarılmalıdır; tercihen bir kart ya da tırnakla yandan sıyırarak.
Arı sokmasında ne zaman 112 aranmalı?
Nefes darlığı, yüzde ya da dilde şişlik, yaygın kızarıklık, baş dönmesi gibi alerji belirtileri, ağız içine sokma ya da çok sayıda sokma varsa.
Sonuç
Isırma ve sokmalarda doğru ilk yardım; turnike yerine gevşek bandaj, keneyi ezmeden çıkarmak, şişliği izlemek ve alerji belirtilerini tanımaktır. Açık alanda çalışan işyerlerinde uygun giysi, eğitim ve hazır bir ilk yardım planı bu riskleri büyük ölçüde azaltır. Şemalardaki diğer yenilikler için Hastane Öncesi Acil Akış Şemaları Yenilendi yazımıza göz atabilirsiniz.
