Torna, freze ve taşlama tezgâhlarında kullanılan, suyla karıştırılmış soğutucu-yağlayıcı sıvılar (sahada çoğu zaman “bor yağı” ya da “emülsiyon” diye anılır), metal işlemenin vazgeçilmezidir. Ancak bu sıvılar zamanla bakteri ve mantarlarla kirlenir, deriyle sürekli temas ve tezgâhtan yükselen sis, cilt hastalıklarına ve solunum sorunlarına yol açar. Daha az bilinen bir risk de bazı sıvılarda kansere yol açabilen nitrozaminlerin oluşmasıdır. Bu yazıda metal işleme sıvılarının sağlık risklerini ve sıvı bakımında dikkat edilmesi gerekenleri ele alıyoruz.
Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’nun 2009 tarihli “Kimya Sektörü İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi”nde yer alan Almanya’nın teknik kuralları TRGS 611 (suyla karışan soğutucu-yağlayıcılar) ve TRGS 615’in (korozyon önleyiciler) çevirisinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Türk mevzuatında nitrozamin ya da metal işleme sıvılarına özel bir hüküm bulunmadığından, Alman kurallarındaki değerler iyi uygulama örneği olarak verilmiştir. “Bor yağı” ifadesi kaynakta geçmez; sahada yaygın kullanılan bir adlandırmadır.
Sağlık Riskleri
- Cilt hastalıkları: Sıvıyla sürekli temas, ellerde kuruma, tahriş ve egzamaya yol açar. Mesleki cilt hastalıklarının en sık nedenlerinden biridir.
- Solunum sorunları: Yüksek devirli tezgâhlardan yükselen sıvı sisi (aerosol) solunduğunda solunum yollarını tahriş eder; kirlenmiş sıvılarda alerjik akciğer hastalıkları da görülebilir.
- Mikrobiyal kirlenme: Bakımsız sıvıda çoğalan bakteri ve mantarlar koku, cilt enfeksiyonu ve solunum sorunlarına neden olur.
- Nitrozaminler: Bazı bileşenler, sıvı içinde kanserojen nitrozaminlere dönüşebilir.
Nitrozamin Nasıl Oluşur?
Nitrozaminler, sıvıdaki ikincil aminlerin (örneğin dietanolamin, morfolin) nitritlerle ya da azot oksitlerle tepkimeye girmesiyle oluşur. En önemlileri N-nitrozodietanolamin (NDELA) ve N-nitrozomorfolindir (NMOR); her ikisi de kanserojen kabul edilir. NDELA deriden de emilebilir.
Nitrit Nereden Gelir?
- Sıvıdaki nitratın bakteriler tarafından nitrite dönüştürülmesi (bakımsız sıvılarda en sık neden)
- Nitratı yüksek karışım suyu
- Nitrit içeren temizleyiciler, sertleştirme tuzları ve korozyon önleyicilerin sıvıya karışması
- Forklift egzozu, kaynak ve sigara dumanındaki azot oksitler
- Bazı nitro bileşikli biyositler
Yüksek sıcaklık, yüksek derişim, aerosol oluşumu ve pH’ın düşmesi nitrozamin oluşumunu kolaylaştırır.
Ürün Seçimi
- Tedarikçiden, ürünün ikincil amin ve nitrit içerip içermediğini gösteren güvenlik bilgi formu istenmelidir.
- Alman kuralı, konsantrede ikincil amin bulunmamasını (safsızlık olarak en fazla %0,2) ve nitrit ya da nitrit salan madde (bazı biyositler dahil) içermemesini öngörür. Mümkünse bu şartları sağlayan “aminsiz” ya da düşük amin içerikli ürünler tercih edilmelidir.
- Amin içeren bir ürün, nitrit içeren bir ürünle asla karıştırılmamalıdır.
Sıvı Bakımı ve Kontrol
| Kontrol | Neden? | Alman kuralındaki örnek uygulama |
|---|---|---|
| Nitrit | Nitrozamin oluşumunun göstergesi | Haftalık ölçüm (test çubuğuyla yapılabilir); 20 mg/l’yi aşarsa sıvının tamamen ya da kısmen yenilenmesi veya inhibitör eklenmesi |
| pH | pH düşüşü mikrobiyal kirlenmenin ve nitrozamin riskinin işaretidir | Haftalık kontrol; taze sıvıya göre kalıcı düşüşün önlenmesi |
| Konsantrasyon | Fazla derişim cilt tahrişini, az derişim korozyon ve bakteri üremesini artırır | Haftalık kontrol (refraktometre ya da titrasyon) |
| Mikroorganizma | Bakteri ve mantar üremesi | Haftalık daldırma testi (dip-slide) |
| Karışım suyunun nitratı | Nitrit oluşumunun kaynağı | 50 mg/l’nin altında olması; aşarsa yumuşatılmış ya da arıtılmış su kullanılması |
| Sıcaklık | Yüksek sıcaklık nitrozamin oluşumunu hızlandırır | Talaşlı işlemede genellikle 40 °C’nin altında tutulması |
- Sıvıya karışan yabancı yağlar (kızak yağı, hidrolik yağ) sıyırıcı ya da ayırıcıyla düzenli olarak alınmalıdır; bakterilerin üremesini kolaylaştırırlar.
- Talaş ve kirler sıvıdan uzaklaştırılmalıdır.
- Sıvı tamamen değiştirildiğinde tank, borular ve tezgâh temizlenip dezenfekte edilmelidir; aksi hâlde yeni sıvı hızla kirlenir.
- Kontrol sonuçları kayıt altına alınmalıdır.
Cilt ve Solunum Koruması
- Sıvıyla cilt teması mümkün olduğunca azaltılmalıdır: tezgâh koruyucu kapakları, sıçrama siperleri ve uygun nozul ayarı.
- Uygun koruyucu eldiven kullanılmalıdır; ancak dönen parçalarla çalışırken eldivenin kaptırma riski yaratmamasına dikkat edilmelidir.
- Bir cilt koruma planı uygulanmalıdır: iş öncesi koruyucu krem, iş sonrası nazik temizleme ve bakım kremi. Elleri solventle ya da sıvının içinde yıkamak kesinlikle yapılmamalıdır.
- Sıvıyla ıslanan giysiler değiştirilmeli, sıvıya bulanmış bezler cepte taşınmamalıdır.
- Sis oluşumunu azaltmak için tezgâhlar kapalı tasarlanmalı ve yağ sisi emicileri kullanılmalıdır; basınçlı havayla tezgâh temizliği sis oluşturur.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, metal işleme sıvıları için de risk değerlendirmesi, ikame, toplu koruma ve düzenli ölçüm yükümlülüklerini getirir.
Kontrol Listesi
- Kullanılan sıvıların güvenlik bilgi formları var ve amin, nitrit içerikleri biliniyor mu?
- Mümkünse aminsiz ya da düşük amin içerikli ürünler tercih edildi mi?
- Nitrit, pH, konsantrasyon ve mikroorganizma düzenli kontrol ediliyor mu?
- Yabancı yağ ve talaş sıvıdan düzenli alınıyor mu?
- Sıvı değişiminde sistem temizlenip dezenfekte ediliyor mu?
- Nitritli temizleyiciler ve azot oksit kaynakları sıvıdan uzak tutuluyor mu?
- Tezgâhlarda sıçrama koruması ve sis emişi var mı?
- Cilt koruma planı uygulanıyor, çalışanlar eğitildi mi?
Sıkça Sorulan Sorular
Bor yağı zararlı mı?
Suyla karıştırılmış metal işleme sıvıları, bakımsız kaldığında ya da cilt teması ve sis kontrol edilmediğinde cilt hastalıklarına, solunum sorunlarına ve bazı ürünlerde nitrozamin oluşumuna yol açabilir. Doğru ürün seçimi ve düzenli bakımla riskler büyük ölçüde azaltılır.
Metal işleme sıvısında nitrozamin neden oluşur?
Sıvıdaki ikincil aminlerin nitrit ya da azot oksitlerle tepkimeye girmesiyle oluşur. Nitrit çoğunlukla bakımsız sıvıda bakterilerin nitratı dönüştürmesiyle ortaya çıkar.
Soğutma sıvısı ne sıklıkla kontrol edilmeli?
İyi uygulamada nitrit, pH, konsantrasyon ve mikroorganizma düzeyi haftalık kontrol edilir; sonuçlar kayıt altına alınır.
Ellerimi soğutma sıvısıyla yıkayabilir miyim?
Hayır. Sıvı ve solventle el yıkamak cildi tahriş eder; ellere uygun temizleyici ve bakım kremi kullanılmalıdır.
Sonuç
Metal işleme sıvılarının güvenliği, doğru ürünü seçmek ve sıvıya bir makine parçası gibi bakmakla sağlanır: düzenli ölçüm, temiz su, yabancı yağın ayrılması, cilt teması ve sisin azaltılması. Bu bakım hem çalışanların sağlığını korur hem de sıvının ömrünü uzatır. Kimyasallar için yazılı talimat hazırlamak için Kimyasallar İçin Çalışma Talimatı yazımıza göz atabilirsiniz.
