Otomatik sprinkler sistemleri, yangını henüz başlangıç aşamasındayken, insan müdahalesi gerekmeden söndüren ya da kontrol altında tutan en etkili aktif yangın koruma sistemleridir. Sprinklerin etkili çalışması ise yeterli su kaynağına, güvenilir yangın pompalarına ve doğru tasarıma bağlıdır. Bina dışında da hidrantlar ve itfaiye bağlantıları, itfaiyenin yangına müdahalesi için su sağlar. Bu yazıda sprinkler sistemlerini, yangın pompalarını ve hidrant sistemlerini, yönetmelik ve standart şartlarıyla birlikte ele alıyoruz.
Yazı, Özlem Akademi’nin (Özlem Özdilek İslamoğlu) “Yangın Güvenliği ve Yangın Risk Değerlendirmesi Rehberi” bilgi dokümanından ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Sprinkler Sistemi Nasıl Çalışır?
Sprinkler başlıkları, belirli bir sıcaklıkta kırılan cam tüplü ya da eriyen alaşımlı bir mekanizmayla kapalı tutulur. Yangının ısısı yalnızca yangın bölgesindeki başlıkları açar; bütün başlıklar aynı anda çalışmaz. Açılan başlıklar yangının üzerine su püskürterek yangını söndürür ya da büyümesini durdurur. Sistem aynı zamanda alarm verir.
Sprinkler Sistemi Türleri
| Tür | Özelliği | Kullanım alanı |
|---|---|---|
| Islak borulu | Borular sürekli su doludur; en hızlı tepki veren sistemdir. | Donma riski olmayan bütün alanlar |
| Kuru borulu | Borularda basınçlı hava ya da azot bulunur; başlık açılınca su gelir. | Donma riski olan otopark ve depolar |
| Ön tepkimeli (pre-action) | Su, ancak algılama sistemi de yangını doğruladığında borulara verilir. | Veri merkezi, arşiv gibi yanlışlıkla su boşalmasının zarar vereceği alanlar |
Sprinkler Hangi Binalarda Zorunludur?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 96. maddesine göre otomatik sprinkler sistemi şu yerlerde zorunludur:
- Yapı yüksekliği 30,50 metreden fazla olan konut dışındaki bütün binalar,
- Yapı yüksekliği 51,50 metreyi geçen konutlar,
- Toplam alanı 600 m²’den büyük kapalı otoparklar ve 10’dan fazla aracın asansörle alındığı kapalı otoparklar,
- Birden fazla katlı binalarda oda sayısı 100’ü ya da yatak sayısı 200’ü geçen otel, yurt, pansiyon ve misafirhaneler ile yapı yüksekliği 21,50 metreyi aşan bütün yataklı sağlık tesisleri,
- Toplam alanı 2.000 m²’nin üzerindeki katlı mağaza, alışveriş, ticaret ve eğlence yerleri,
- Toplam alanı 1.000 m²’den fazla olan, kolay alevlenici ve parlayıcı madde üretilen ya da depolanan yapılar.
Tasarım Standartları ve Temel Kurallar
Türkiye’de sprinkler tasarımında TS EN 12845 standardı esas alınır; uluslararası alanda ise NFPA 13 yaygın olarak kullanılır. Her iki standart da tesisi yangın yüküne göre tehlike sınıflarına (hafif, normal, yüksek) ayırır; başlık aralığı, su yoğunluğu ve su kaynağı bu sınıfa göre belirlenir.
- İki sprinkler başlığı arasındaki mesafe, birbirlerini ıslatıp soğutmamaları için TS EN 12845’e göre en az 2 metre, NFPA 13’e göre en az 1,8 metre olmalıdır.
- Hafif tehlike sınıfında bir başlığın koruyabileceği en fazla alan yaklaşık 21 m²’dir; tehlike sınıfı arttıkça bu alan küçülür.
- Başlıklar tavana yakın ve kiriş, kanal gibi püskürtmeyi engelleyecek elemanlardan uzak yerleştirilmelidir.
- Başlıkların önüne raf, malzeme ya da istif yığılmamalıdır; püskürtme alanı korunmalıdır.
- Konutlar için NFPA’nın 13D (tek ve iki aileli konutlar) ve 13R (çok aileli düşük katlı konutlar) standartları vardır.
Yangın Pompaları
Yangın pompaları, sprinkler, yangın dolabı ve hidrant sistemlerine gerekli debi ve basınçta su sağlar. Türkiye’de TS EN 12845, uluslararası alanda NFPA 20 standardına göre tasarlanır.
- Yedeklilik: İki pompalı sistemde pompaların her biri ihtiyacın tamamını tek başına karşılayabilmeli; üç pompalı sistemde her biri en az yarısını karşılamalıdır. Elektrik kesintisine karşı genellikle bir dizel pompa bulunur.
- Jokey pompa: Sistemdeki küçük basınç kayıplarını karşılayarak ana pompaların gereksiz yere çalışmasını önler.
- Pompa dairesi: Donmaya karşı ısıtılmalı (en az 5 °C) ve yangına karşı korunmalıdır.
- Düzenli çalıştırma: Uluslararası uygulamada dizel pompalar haftada en az 30 dakika, elektrikli pompalar en az 10 dakika çalıştırılarak denenir; yılda bir tam akış testi yapılır.
Hidrant ve İtfaiye Su Verme Bağlantısı
Dış Hidrant Sistemi
- Genel yerleşim alanlarından ayrı planlanan alanlarda binaların taban alanları toplamı 5.000 m²’yi aşıyorsa dış hidrant sistemi zorunludur.
- Hidrant sisteminin debisi en az 1.900 litre/dakika, çıkış basıncı 700 kPa (7 bar) olmalıdır.
- Hidrantlar binalardan ortalama 5-15 metre uzağa konur. Hidrantlar arası mesafe çok riskli bölgelerde 50 m, riskli bölgelerde 100 m, orta riskli bölgelerde 125 m, az riskli bölgelerde 150 m alınır.
- Yer üstü hidrantları TS EN 14384, yer altı hidrantları TS EN 14339 standardına uygun olmalıdır.
İtfaiye Su Verme Bağlantısı
Yüksek binalarda, oturma alanı 1.000 m²’den büyük binalarda ve cephe genişliği 75 metreyi aşan binalarda, itfaiyenin binanın sulu söndürme sistemlerine su basabilmesi için en az 100 mm çaplı, iki adet 65 mm storz rakorlu bir bağlantı yapılır. İtfaiye aracının bu bağlantıya ulaşma mesafesi 18 metreyi geçemez.
Bakım ve Kontrol
- Sprinkler ana vanaları açık ve kilitli konumda mı?
- Alarm vanası ve akış anahtarları düzenli olarak test ediliyor mu?
- Başlıklar boyanmış, kirlenmiş ya da önleri kapatılmış mı?
- Yangın pompaları düzenli olarak çalıştırılıyor ve kayıt tutuluyor mu?
- Su deposu seviyesi yeterli mi?
- Hidrantların önü açık ve itfaiye bağlantısı erişilebilir mi?
Sıkça Sorulan Sorular
Sprinkler sistemi hangi binalarda zorunludur?
Yapı yüksekliği 30,50 metreyi aşan konut dışı binalarda, 51,50 metreyi aşan konutlarda, 600 m²’den büyük kapalı otoparklarda, belirli büyüklükteki otel ve yataklı sağlık tesislerinde, 2.000 m²’yi aşan katlı alışveriş yerlerinde ve 1.000 m²’yi aşan parlayıcı madde depolanan yapılarda zorunludur.
Yangında bütün sprinkler başlıkları aynı anda açılır mı?
Hayır. Yalnızca yangının ısısının ulaştığı başlıklar açılır; bu sayede su yangın bölgesine yoğunlaşır ve su hasarı sınırlı kalır.
Kuru borulu sprinkler nerede kullanılır?
Borularda su donabilecek, ısıtılmayan otopark ve depo gibi alanlarda kullanılır.
Hidrant debisi ne kadar olmalıdır?
Dış hidrant sisteminin debisi en az 1.900 litre/dakika, çıkış basıncı 7 bar olmalıdır.
Sonuç
Sprinkler, yangın pompası ve hidrant sistemleri birbirini tamamlayan bir bütündür: en iyi tasarlanmış sprinkler bile pompası çalışmıyorsa ya da vanası kapalıysa işe yaramaz. Bu sistemlerin doğru tasarımı kadar düzenli test ve bakımı da hayati önemdedir. Yangını erken algılayan sistemler için Yangın Algılama Sistemleri yazımıza göz atabilirsiniz.
