Zehirli ve Oksitleyici Kimyasalların Depolanması: Uyumsuzluk, Depo Yapısı ve Dökülme

Zehirli ve oksitleyici kimyasallar, depoda yanlış komşularla yan yana konulduğunda en tehlikeli hâllerine ulaşır. Bir oksitleyici, yanında duran kâğıt, ahşap palet ya da yağı tutuşturabilir; zehirli bir madde yangında çevreye yayılabilir; bir dökülme yanlış malzemeyle toplandığında yeni bir yangın başlayabilir. Bu yazıda zehirli ve oksitleyici kimyasalların ambalajlar ve taşınabilir kaplar içinde güvenli depolanmasının temel ilkelerini ele alıyoruz.

Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’nun 2009 tarihli “Kimya Sektörü İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi”nde yer alan Almanya’nın tehlikeli maddeler teknik kuralları TRGS 514 (zehirli maddelerin depolanması) ve TRGS 515’in (oksitleyici maddelerin depolanması) çevirisinden ve Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’ten yararlanılarak hazırlanmıştır. Alman kurallarındaki miktar eşikleri, mesafeler ve depolama sınıfları Türkiye’de bağlayıcı değildir.

Mevzuat Ne Diyor?

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre işveren:

• İşyerinde kullanılan kimyasal miktarını en az düzeyde tutar,
• Tehlikeli kimyasalların, atık ve artıkların işlenmesi, taşınması ve depolanması için gerekli düzenlemeleri yapar,
• Bu maddelerin depolanması sırasında birbirini etkileyebilecek kimyasal maddelerin birbirleriyle temasını önleyecek teknik önlemleri ve idari düzenlemeleri yapar.

Türk mevzuatı somut bir uyumsuzluk listesi vermez; hangi maddelerin birlikte depolanamayacağı her kimyasalın güvenlik bilgi formunun 7. bölümünde (elleçleme ve depolama) ve 10. bölümünde (kararlılık ve tepkime) yer alır. Depo yapısının yangın güvenliği ise Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e uygun olmalıdır.

Birlikte Depolanmaması Gerekenler

Zehirli Maddeler Şunlarla Birlikte Depolanmamalıdır

• Kendiliğinden alev alan maddeler ve suyla temasında yanıcı gaz çıkaran maddeler
• Organik peroksitler ve güçlü oksitleyiciler
• Basınçlı ve soğutulmuş sıvılaştırılmış gazlar
• Parlayıcı sıvılar (zehirli maddenin kendisi yanmıyorsa)
• Kâğıt, karton, ahşap gibi yanıcı malzemeler
• İlaç, gıda, yem ve kozmetik ürünler
• Yangında farklı söndürücü gerektiren maddeler

Oksitleyiciler Şunlardan Ayrı Tutulmalıdır

• Parlayıcı sıvılar ve kolay alevlenen katılar
• Yağ, gres, kâğıt, tekstil, ahşap, talaş gibi yanıcı malzemeler ve ahşap paletler
• Metal tozları
• Kendiliğinden alev alan maddeler, organik peroksitler, basınçlı gazlar
• İndirgen maddeler

Güvenlik dolapları: Küçük miktarlarda farklı kimyasalların aynı alanda tutulması gerekiyorsa, bunlar kimyasal türüne uygun, yangına dayanıklı güvenlik dolaplarında ayrı ayrı depolanmalıdır.

Depo Yapısı

• Yetkisiz erişimin önlenmesi: Zehirli maddeler kilit altında ya da yalnızca yetkili ve bilgili kişilerin ulaşabileceği şekilde saklanmalı; depo girişine “yetkisiz giremez” işareti konulmalıdır.
• Sızdırmaz zemin: Zemin, depolanan kimyasallara dayanıklı ve sızdırmaz olmalıdır. Döküntünün kanalizasyona ya da toprağa ulaşmaması için çevresi set ya da eşikle çevrilmelidir.
• Toplama havuzu: Sıvılar, sızıntıyı tutacak toplama havuzları ya da tavalar üzerinde depolanmalıdır. Havuz en az en büyük kabın tamamını alabilmelidir.
• Yangın ayrımı: Depo, binanın diğer bölümlerinden yangına dayanıklı duvar ve döşemelerle ayrılmalıdır.
• Yanmaz yapı: Oksitleyici depolarında zemin ve yapı elemanları yanmaz malzemeden olmalıdır.
• Havalandırma ve aydınlatma: Depo yeterli havalandırılmalı; aydınlatma armatürleri istiflere yakın olmamalıdır.
• Yıldırımdan korunma: İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği’ne göre parlayıcı, patlayıcı ve tehlikeli madde depolanan yerlerde yıldırımdan korunma sistemi bulunmalıdır.

İşletme Kuralları

• Güncel bir depolama planı (hangi madde nerede, ne kadar) hazırlanmalı ve bir kopyası yangında ulaşılabilmesi için depo dışında tutulmalıdır.
• Kırılabilir kaplar alçakta depolanmalı, istifler devrilmeye karşı sabitlenmelidir.
• Depoda kimyasal dolumu ve aktarımı yapılmamalıdır.
• Oksitleyici depolarında içten yanmalı araçlar bırakılmamalı, boş palet ve ambalaj gibi yanıcı malzemeler bulundurulmamalıdır.
• Depoda yemek, içmek ve sigara içmek yasak olmalıdır; açık alev ve sıcak işler yalnızca yazılı izinle yapılmalıdır.
• Depo yakınında göz duşu ve acil duş bulunmalıdır.
• Kaplar orijinal etiketleriyle saklanmalı, etiketi silinen ya da hasarlı kaplar ayrılmalıdır.

Dökülmede Yapılacaklar

• Dökülen kimyasal, güvenlik bilgi formunun 6. bölümünde belirtilen yöntemle toplanmalıdır.
• Oksitleyici dökülmeleri talaş, bez, kâğıt gibi yanıcı malzemelerle toplanmamalıdır; bu malzemeler oksitleyiciyle temas edince tutuşabilir. Kum, kiselgur gibi yanmaz emiciler ya da bol su (güvenlik bilgi formu uygun görüyorsa) kullanılmalıdır.
• Zehirli madde dökülmelerinde uygun solunum koruyucu, eldiven ve koruyucu giysi kullanılmalıdır.
• Toplanan malzeme etiketli kaplarda tehlikeli atık olarak bertaraf edilmelidir.

Acil Durum Hazırlığı

• Depodaki kimyasallar, miktarları ve yerleri acil durum planında yer almalı; itfaiyeye verilecek bilgiler hazır bulunmalıdır.
• Yangın algılama ve uygun söndürme ekipmanı bulunmalıdır.
• Kirlenmiş söndürme suyunun çevreye yayılmasını önleyecek önlemler planlanmalıdır.
• Depo çalışanları yılda en az bir kez eğitilmeli ve tatbikat yapılmalıdır.

Parlayıcı ve yanıcı sıvıların depolanması için Parlayıcı ve Yanıcı Sıvıların Güvenli Depolanması yazımıza göz atabilirsiniz.

Kontrol Listesi

• Depodaki kimyasalların listesi ve depolama planı güncel mi?
• Uyumsuz kimyasallar güvenlik bilgi formlarına göre ayrıldı mı?
• Zehirli maddeler kilit altında ve yetkili erişimle mi?
• Zemin sızdırmaz, toplama havuzları yeterli mi?
• Oksitleyicilerin yakınında yanıcı malzeme ve palet yok mu?
• Dökülme malzemesi uygun ve yanmaz mı?
• Göz duşu ve acil duş çalışıyor mu?
• Depo çalışanları eğitildi ve tatbikat yapıldı mı?