Heyelan ve çığ, eğimli arazilerde aniden gelişen ve kaçmak için çok az zaman bırakan afetlerdir. Heyelan özellikle yoğun yağışlardan ve kar erimesinden sonra, bitki örtüsü tahrip edilmiş yamaçlarda; çığ ise kış aylarında dik ve karlı dağ yamaçlarında görülür. Her ikisinde de en etkili korunma yolu, riskli bölgelerden uzak durmak ve tehlike anında doğru davranışı bilmektir. Bu yazıda heyelan ve çığa karşı öncesinde, sırasında ve sonrasında yapılması gerekenleri ele alıyoruz.
Yazı, AFAD’ın “Afet Farkındalık Eğitimi” sunumundaki heyelan ve çığ bölümlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Heyelan Nedir?
Heyelan, toprak ve kaya kütlelerinin yer çekiminin etkisiyle yamaç aşağı kaymasıdır. Yoğun yağış, kar erimesi, deprem, yamaçların kazılması ve bitki örtüsünün yok edilmesi heyelanı tetikleyen başlıca etkenlerdir. Heyelan sırasında oluşan çamur akıntıları, dere yatakları boyunca kilometrelerce ilerleyebilir.
Heyelanın Habercisi Olabilecek İşaretler
- Yamaçlarda ya da bina çevresinde yeni oluşan çatlaklar
- Kapı ve pencerelerin sıkışmaya başlaması, duvarlarda yeni çatlaklar
- Ağaçların, direklerin ya da çitlerin eğilmesi
- Yamaç eteğinde yeni su çıkışları veya derelerdeki suyun aniden bulanıklaşması
- Yamaçtan gelen çatırtı, gürültü veya taş düşmeleri
Bu işaretlerden birini fark ederseniz durumu belediyeye ya da 112’ye bildirin ve bölgeden uzaklaşın.
Heyelan Öncesi Yapılması Gerekenler
- Riskli bölgelere yerleşmeyin: Heyelan riski taşıyan yamaçları ve eski heyelan alanlarını yerleşim yeri olarak seçmeyin.
- Riski aile planınıza ekleyin: Afet ve acil durum aile planınızı hazırlarken heyelan riskini ve tahliye yolunuzu da göz önünde bulundurun.
- Sigorta yaptırın: Konutunuzu heyelan riskine karşı sigortalatın.
- Bitki örtüsünü koruyun: Yamaçlardaki ağaçları ve bitki örtüsünü yok etmeyin, ormanları tahrip etmeyin. Bitki kökleri toprağı tutar.
- Bilgi edinin: Bölgenizin heyelan tehlikesini öğrenin ve afet eğitimlerine katılın.
Heyelan Anında Ne Yapmalı?
- Heyelanın ya da çamur akıntısının hareket yolunda durmayın; akış yönüne dik olarak yana doğru kaçın.
- Mümkün olduğunca yükseğe çıkın.
- Kaçacak zamanınız ya da saklanabileceğiniz sağlam bir yer yoksa olduğunuz yerde çök, kapan, tutun hareketini yaparak başınızı ve boynunuzu koruyun.
Akış yolundan aşağıya değil, yana kaçın: Heyelan ve çamur akıntısı yamaç aşağı ilerler. Aşağı doğru kaçmak sizi akıntının önünde tutar; yana doğru uzaklaşmak hayat kurtarır.
Heyelan Sonrası Yapılması Gerekenler
- Güvende olduğunuzdan emin olun; mümkünse bölgeden uzaklaşın.
- Yaralılara ve yardıma muhtaç kişilere yardım edin.
- Elektrik ve yanıcı maddeleri kullanmayın; gaz kaçağı olabilir.
- Telefon hatlarını gereksiz yere meşgul etmeyin.
- Hasarlı duvar, çatı ve bacaların çevresinde dolaşmayın.
- Cadde ve sokakları acil yardım araçları için boş bırakın.
- Eşya almak için hasar görmüş binalara girmeyin.
- Heyelanın ardından gelebilecek sel ve çamur akıntılarına karşı dikkatli olun.
Çığ Nedir?
Çığ, dik yamaçlarda biriken kar kütlesinin aniden kopup büyük bir hızla aşağı kaymasıdır. Yoğun kar yağışı, ani sıcaklık artışları, kuvvetli rüzgâr ve yamaçta yürüyen ya da kayak yapan kişilerin yarattığı yük çığı tetikleyebilir. Çığ, kar altında kalanlar için kısa sürede hayati tehlike yaratır; bu yüzden hem önlem hem de çığ anındaki davranış çok önemlidir.
Çığ Öncesi Yapılması Gerekenler
- Çığ uyarısı yapılan dönemlerde dağlara ve çığ bölgelerine gitmeyin.
- Tehlikeli ve dik karlı yamaçlardan geçmeyin; işaretli ve güvenli yolları kullanın.
- Çığ riski olan bölgelerdeki yapıları çığ tehlikesine karşı sigortalatın.
- Kışın dağlık bölgelere gidecekseniz meteorolojik uyarıları ve yol durumunu önceden öğrenin; gideceğiniz yeri ve dönüş saatinizi birine bildirin.
Çığ Anında Ne Yapmalı?
- Araçtaysanız motoru durdurun: Kar altında kalan bir araçta çalışan motor, egzoz gazının içeri dolmasına yol açabilir.
- Karın üstünde kalmaya çalışın: Kar kütlesine kapıldıysanız yerden destek alarak ve geniş yüzme hareketleri yaparak akan karın üstünde kalmaya çalışın.
- Solunum yolunuzu koruyun: Ağzınızı ve burnunuzu kapatarak solunum yolunuza kar girmesini önleyin. Kar durmak üzereyken bir kolunuzu yüzünüzün önünde tutarak nefes alabileceğiniz bir boşluk oluşturmaya çalışın.
- Ses ve ışık verin: Kurtarma ekiplerinin sizi bulabilmesi için korna, düdük ya da fener gibi ses ve ışık veren araçları kullanın.
Heyelan ve Çığa Hazırlık Kontrol Listesi
- Oturduğunuz yerin heyelan veya çığ riski taşıyıp taşımadığını biliyor musunuz?
- Evinizin çevresindeki çatlak, eğilme ve su çıkışı gibi işaretleri takip ediyor musunuz?
- Aile planınızda heyelan riskine göre tahliye yolu belirlediniz mi?
- Konutunuz heyelan ve çığ riskine karşı sigortalı mı?
- Kışın dağlık bölgelere gitmeden önce çığ uyarılarını kontrol ediyor musunuz?
- Aracınızda kış için fener, düdük, battaniye ve kürek bulunduruyor musunuz?
Sıkça Sorulan Sorular
Heyelan anında hangi yöne kaçılmalıdır?
Heyelanın ya da çamur akıntısının hareket yönüne dik olarak, yana ve mümkün olduğunca yükseğe doğru kaçılmalıdır. Yamaç aşağı kaçmak sizi akıntının önünde tutar.
Heyelanın belirtileri nelerdir?
Yamaçlarda ve duvarlarda yeni çatlaklar, sıkışan kapı ve pencereler, eğilen ağaç ve direkler, yamaç eteğinde yeni su çıkışları ve yamaçtan gelen gürültüler heyelanın habercisi olabilir.
Çığa yakalanınca ne yapılmalıdır?
Geniş yüzme hareketleriyle karın üstünde kalmaya çalışın, ağzınızı ve burnunuzu kapatın, kar dururken yüzünüzün önünde nefes boşluğu oluşturun ve ses ya da ışık vererek kurtarma ekiplerine yerinizi bildirin.
Çığ sırasında araçtaysam ne yapmalıyım?
Motoru durdurun ve araçta kalın. Korna ve farlarla dışarıya ses ve ışık vererek yerinizi belli edin.
Sonuç
Heyelan ve çığ çoğu zaman ani gelişir, ancak riskli bölgeler büyük ölçüde bilinir. Bu bölgelere yerleşmemek, işaretleri takip etmek, uyarıları ciddiye almak ve tehlike anında doğru yöne kaçmak hayat kurtarır. Diğer afet türlerinde yapılacaklar için Afet Farkındalık Eğitimi yazımıza göz atabilirsiniz.
