Afet Farkındalık Eğitimi: Deprem, Sel, Tsunami ve Yangında Ne Yapmalı?

Türkiye, depremden sele, heyelandan orman yangınına kadar pek çok afetle karşı karşıya kalan bir ülke. Her afetin kendine özgü riskleri ve doğru davranış biçimleri var: depremde doğru olan bir hareket, selde ya da tsunamide hayati bir hata olabiliyor. Afet farkındalığı, yaşadığımız yerin risklerini bilmek ve her afet türünde ne yapacağımızı önceden öğrenmek demektir. Bu yazıda Türkiye’de sık görülen afetleri ve her biri için öncesinde, sırasında ve sonrasında yapılması gerekenleri ele alıyoruz.

Yazı, AFAD’ın (T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) “Afete Hazır Türkiye” projesi kapsamında hazırladığı “Afet Farkındalık Eğitimi” sunumundan yola çıkılarak hazırlanmıştır.

Türkiye’de Hangi Afetlerle Karşılaşıyoruz?

AFAD’ın geçmiş afet kayıtlarına dayanan haritaları, ülkemizde afetlerin bölgeden bölgeye farklılaştığını gösteriyor. Başlıca afet türleri şunlardır:

Afet türü	Öne çıkan risk
Deprem	Türkiye’nin büyük bölümü deprem tehlikesi altındadır; en yıkıcı afet türüdür.
Sel ve su baskını	Özellikle dere yataklarına ve çukur alanlara kurulan yerleşimleri etkiler.
Heyelan	Eğimli arazilerde, yoğun yağış ve bitki örtüsünün tahrip edildiği bölgelerde görülür.
Çığ	Kışın, dik ve karlı dağ yamaçlarında ve bu yamaçlardaki yollarda risk oluşturur.
Orman yangını	Yaz aylarında, özellikle orman alanlarının yoğun olduğu bölgelerde görülür.
Tsunami	Denizde meydana gelen depremlerin ardından kıyı bölgelerini tehdit eder.

Bunlara hortum gibi meteorolojik olaylar ve endüstriyel tesislerdeki teknolojik kazalar da eklenebilir.

Oturduğunuz Yerin Deprem Tehlikesini Öğrenin

AFAD’ın 2018 yılında yayımladığı Türkiye Deprem Tehlike Haritası, ülkenin her noktası için beklenen yer sarsıntısı düzeyini gösterir. Oturduğunuz semtin deprem tehlikesini e-Devlet üzerinden sorgulayabilirsiniz. Ev alırken ya da kiralarken bu bilgiye ve binanın depreme dayanıklılığına mutlaka bakın.

Afet Öncesi: Sekiz Temel Hazırlık

AFAD, afetlere hazırlığı “bilgilen, planla, hazırlan” adımlarıyla ve afet sonrasındaki ilk 72 saati kendi imkânlarımızla geçirebilme hedefiyle özetler. Bunun için yapılması gereken sekiz temel hazırlık şunlardır:

1. Afet ve acil durum aile planı hazırlamak
2. Afete dirençli bir yapıda oturmak
3. Ev içindeki riskleri azaltmak, ağır eşyaları duvara sabitlemek
4. En yakın toplanma alanını öğrenmek
5. Başka şehirde yaşayan bir bölge dışı bağlantı kişisi belirlemek
6. Her aile bireyi için afet ve acil durum bilgi kartı hazırlamak
7. Afet ve acil durum çantası hazırlamak
8. Acil durum telefonlarını bilmek

Aile planı, bilgi kartı ve afet çantasının nasıl hazırlanacağını Birey ve Aileler İçin Afet Bilinci yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Zorunlu Deprem Sigortası (DASK)

Zorunlu deprem sigortası, belediye sınırları içindeki konutlar için geliştirilmiş bir sigorta sistemidir. Poliçe bir yıl geçerlidir ve her yıl yenilenmelidir. Poliçe numaranızı aile planınıza yazmayı unutmayın.

Acil Durumda 112’yi Doğru Arayın

Ambulans, itfaiye, polis, jandarma, sahil güvenlik ve AFAD dahil bütün acil çağrılar 112 Acil Çağrı Merkezi‘nde toplanmıştır. Eskiden kullanılan 110, 155, 156 ve 122 gibi numaralar da 112’ye yönlendirilir. Aradığınızda yardımın doğru yere ve hızla ulaşması için şu dört bilgiyi verin:

1. Kim olduğunuz ve hangi numaradan aradığınız
2. Kesin yer ve adres bilgisi
3. Olayın ne olduğu
4. Olaydan etkilenenlerin durumu ve sayısı

Deprem Anında Ne Yapmalı?

Sarsıntı başladığında sakin kalın ve bulunduğunuz yerde çök, kapan, tutun hareketini yapın:

• Çök: Güvenli gördüğünüz bir yerde, sağlam bir nesnenin yanına ya da altına çökün.
• Kapan: Sırtınızı pencerelere dönerek kapanın, başınızı düşen cisimlerden koruyun.
• Tutun: Sarsıntı bitene kadar ağır ve sağlam bir nesneye tutunun.

Uzak durun: Balkonlardan, merdivenlerden ve asansörlerden uzak durun. Sarsıntı tamamen sona erene kadar yerinizden ayrılmayın; dışarı çıkmaya yetecek zaman yoksa içeride kalın ve çevrenizdekileri uyarın.

Tsunami Uyarısında Ne Yapmalı?

Kıyıya yakın bir yerde güçlü bir deprem hissettiyseniz tsunami ihtimalini aklınızda tutun.

• Depremden sonra olası bir tsunami uyarısı için radyo ve resmî duyuruları takip edin.
• Uyarı verildiğinde vakit kaybetmeden kıyıdan uzaklaşın ve yüksek yerlere çıkın. Yüksek bir yere ulaşamıyorsanız sağlam ve yüksek bir binanın üst katlarına çıkarak dikey tahliye yapın.
• Denizdeyseniz ve kıyıya dönemiyorsanız kıyıdan uzaklaşarak derinliği 50 metre ve üzerinde olan açık sulara gidin.
• Tsunami dalgası karada insanın koşabileceğinden çok daha hızlı ilerler. Merak edip dalgayı izlemek için kıyıya gitmeyin.
• Yetkililer “tehlike geçti” diyene kadar kıyıya yaklaşmayın.

Sel ve Su Baskınına Karşı Ne Yapmalı?

Sel Öncesi

• Bölgenizin sel riskini öğrenin; dere yataklarına ve çukur alanlara yerleşmeyin.
• Meteorolojik uyarıları radyo ve televizyondan takip edin.
• Kapı ve pencereleri sağlamlaştırın; balkon ve çatıdaki eşyaları sabitleyin, bacaları kontrol ettirin.
• Su baskını riski varsa kum torbası hazırlayın.

Sel Uyarısı Yapıldığında

• Hazırlıklarınızı gözden geçirin, afet çantanızı yanınıza alın.
• Küveti ve kapları temiz suyla doldurun.
• Elektrik, su ve gaz tesisatlarını kapatın.
• Ani su baskını olabileceğini unutmayın.

Sel Başladığında

• Sel suyuna girmeyin: Diz boyu akıntı bile insanı sürükleyebilir; suyla kaplı yollarda araç kullanmayın.
• Çukur alanlarda kalmayın: Bodrum katları ve alt geçitleri terk edip yüksek, güvenli alanlara çıkın.
• Elektriğe yaklaşmayın: Islak zeminde elektrik kaynaklarından ve kopmuş kablolardan uzak durun.
• Gerekmedikçe dışarı çıkmayın: Suyun sürüklediği parçalara karşı kendinizi koruyun.

Sel sona erdikten sonra da tedbiri elden bırakmayın: hasarlı binalara girmeyin, tesisatları uzman kontrolü olmadan açmayın ve sel suyuyla temas etmiş yiyecekleri tüketmeyin.

Hortum Tehlikesinde Ne Yapmalı?

Hortum uyarısı varsa kapalı ve sağlam bir alana sığının. Binaların üst katlarından ve pencere kenarlarından uzak durun; mümkünse binanın en alt katında, penceresiz bir iç odada bekleyin.

Heyelan Öncesinde, Sırasında ve Sonrasında

Heyelan Öncesi

• Heyelan riski taşıyan bölgeleri yerleşim yeri olarak seçmeyin.
• Aile planınızı hazırlarken heyelan riskini de göz önünde bulundurun; konutunuzu bu riske karşı sigortalatın.
• Yamaçlardaki ağaç ve bitki örtüsünü yok etmeyin; ormanlar toprağı tutar.
• Heyelan tehlikesi konusunda bilgi edinin, eğitimlere katılın.

Heyelan Anında

• Heyelanın ya da çamur akıntısının hareket yolunda durmayın; yana doğru ve mümkün olduğunca yükseğe çıkın.
• Kaçacak zamanınız ya da sığınacak sağlam bir yer yoksa olduğunuz yerde çök, kapan, tutun hareketini yaparak başınızı ve boynunuzu koruyun.

Heyelan Sonrası

• Güvende olduğunuzdan emin olun, mümkünse bölgeden uzaklaşın.
• Yaralılara ve yardıma muhtaç kişilere yardım edin.
• Elektrik ve yanıcı maddeleri kullanmayın; telefon hatlarını gereksiz yere meşgul etmeyin.
• Hasarlı duvar, çatı ve bacaların yakınında dolaşmayın; eşya almak için hasarlı binalara girmeyin.
• Cadde ve sokakları acil yardım araçları için boş bırakın.
• Heyelanın ardından gelebilecek sel ve çamur akıntılarına karşı dikkatli olun.

Çığ Tehlikesine Karşı Ne Yapmalı?

Çığ Öncesi

• Çığ uyarısı yapılan dönemlerde dağlara ve çığ bölgelerine gitmeyin.
• Tehlikeli ve dik karlı yamaçlardan geçmeyin.
• Çığ riski olan bölgelerdeki yapıları sigortalatın.

Çığ Anında

• Araç içindeyseniz motoru durdurun.
• Kar kütlesine kapıldıysanız geniş yüzme hareketleri yaparak akan karın üstünde kalmaya çalışın.
• Ağzınızı ve burnunuzu kapatarak solunum yolunuza kar girmesini önleyin.
• Kurtarma ekiplerinin sizi bulabilmesi için korna, düdük ya da fener gibi ses ve ışık veren araçları kullanın.

Yangın Güvenliği

Yangını Önlemek

Ev ve iş yerlerinde yangının önlenmesi; standartlara uygun malzeme kullanımı, cihazların güvenli kullanımı, düzenli bakım ve kontrol, duman dedektörü, taşınabilir yangın söndürme cihazı ve eğitimle mümkündür. Evlerde sigara, kibrit ve çakmak yangın nedenlerinin başında gelir.

Yangın Anında Adım Adım

1. Çevrenizdekileri uyarın ve varsa yangın alarmını çalıştırın.
2. 112’yi arayarak haber verin.
3. Yangın küçükse ve güvenle müdahale edebiliyorsanız söndürün; büyümüşse vakit kaybetmeden uzaklaşın.
4. Duman varsa eğilin, gerekirse emekleyerek ilerleyin; duman yukarıda birikir.
5. Yangınla aranızdaki kapıları kapatın.
6. Asansörü değil, en yakın acil çıkışı ve merdiveni kullanın.
7. Toplanma alanına gidin.

Yangın Söndürme Cihazı Nasıl Kullanılır?

Adım	Ne yapılır?
1. Pimi çek	Cihazın emniyet pimini çekin.
2. Yönelt	Hortumu ateşin kaynağına, alevlerin dibine doğru tutun.
3. Sık	Tetiği sıkarak söndürücüyü boşaltın.
4. Süpür	Hortumu sağa sola hareket ettirerek yangının tabanını süpürün.

Elbiseniz tutuşursa: Koşmayın; koşmak alevleri büyütür. Dur, yat, yuvarlan: olduğunuz yerde durun, yere yatın, yüzünüzü elinizle kapatıp alevler sönene kadar yuvarlanın.

Afet Sonrası: Toparlanma ve Dayanışma

Afetin ardından profesyonel yardım gelene kadar geçen süre, toplumun dayanışmasıyla aşılır. Bu dönemde:

• Bölgesel tahliye rotalarını ve yetkililerin talimatlarını izleyin.
• Barınma, temizlik ve su gibi temel ihtiyaçlarınızı planlayın; yedek su temin edin.
• Gelen yardım malzemelerinin düzenlenmesine ve dağıtımına destek olun.
• Çadır ve geçici tuvaletlerin kurulmasına yardım edin.
• Korku ve stres yaşayan kişilere psikolojik ilk yardım sağlayın: dinleyin, sakinleştirin, ihtiyaçlarını karşılamalarına yardımcı olun.
• Durumu sürekli değerlendirin; artçı sarsıntı, sel veya yangın gibi yeni risklere karşı tetikte olun.

AFAD Acil Mobil Uygulaması

AFAD Acil, vatandaşların afet öncesinde, sırasında ve sonrasında ihtiyaç duyacağı hizmetleri tek bir yerde toplayan yerli bir mobil uygulamadır. Uygulama ile:

• Tek tuşla acil çağrı yapabilir,
• Size en yakın toplanma alanını görebilir,
• Afet eğitim videolarını izleyebilirsiniz.

Uygulamada “Enkaz altındayım”, “Deprem oldu, yaralıyım”, “Binada hasar var”, “Kayboldum”, “Yakınıma ulaşamıyorum” gibi hazır acil durum mesajları bulunur. Konuşamayacak durumda olduğunuzda bu mesajları tek dokunuşla gönderebilirsiniz. Uygulamayı afet olmadan önce telefonunuza yükleyip kurmanız önemlidir.

AFAD Gönüllüsü Olun

AFAD Gönüllülük Sistemi, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki çalışmalarda görev almak isteyen vatandaşlara eğitim verir ve gönüllülerin çalışmalarını takip eder. Eğitimler herkese açık uzaktan eğitimlerle başlar, yüz yüze eğitimlerle devam eder. Başvurular e-Devlet üzerinden yapılır; başvuru sahipleri daha sonra SMS ve e-posta ile gönüllülük portalına yönlendirilir.

Ayrıntılı Rehberler

Bu yazıda kısaca değindiğimiz afet türlerini ayrı rehberlerde ayrıntılı olarak ele aldık:

• Yangın Güvenliği: Yangın Söndürme Cihazı Nasıl Kullanılır?
• Sel ve Su Baskınında Ne Yapmalı?
• Heyelan ve Çığ: Öncesinde, Sırasında ve Sonrasında Ne Yapmalı?
• Tsunami Uyarısında Ne Yapmalı? Dikey Tahliye Nedir?
• Birey ve Aileler İçin Afet Bilinci
• Afet Nedir? Afet Türleri ve Afet Yönetiminin Dört Evresi

Afet Farkındalığı Kontrol Listesi

• Oturduğunuz yerin deprem tehlikesini e-Devlet’ten öğrendiniz mi?
• Bölgenizde sel, heyelan, çığ veya tsunami riski olup olmadığını biliyor musunuz?
• Ailenizle afet ve acil durum aile planı hazırladınız mı?
• Ağır eşyaları ve dolapları duvara sabitlediniz mi?
• En yakın toplanma alanınızı biliyor musunuz?
• Afet ve acil durum çantanız hazır mı?
• Zorunlu deprem sigortanız (DASK) bu yıl için yenilendi mi?
• 112’yi aradığınızda vermeniz gereken dört bilgiyi biliyor musunuz?
• Evinizde duman dedektörü ve yangın söndürme cihazı var mı, kullanmayı biliyor musunuz?
• AFAD Acil uygulaması telefonunuzda yüklü mü?