Tsunami, deniz tabanında meydana gelen büyük bir depremin ya da denizaltı heyelanının ardından oluşan, kıyılara büyük bir güçle ulaşan dev dalgalardır. Üç tarafı denizlerle çevrili Türkiye’de Marmara, Ege ve Akdeniz kıyıları tsunami riski taşır. Tsunamiden korunmanın anahtarı, deprem ile dalganın kıyıya ulaşması arasındaki kısa süreyi doğru kullanmaktır. Bu yazıda tsunaminin işaretlerini, uyarı yapıldığında ne yapılacağını ve dikey tahliyenin ne olduğunu ele alıyoruz.
Yazı, AFAD’ın “Afet Farkındalık Eğitimi” sunumundaki tsunami bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Tsunaminin İşaretleri
Kıyıdaysanız şu işaretlerden birini fark ettiğinizde resmî bir uyarı beklemeden harekete geçin:
- Güçlü ya da uzun süren bir deprem: Kıyıya yakın bir yerde ayakta durmakta zorlandığınız bir sarsıntı hissettiyseniz tsunami ihtimalini düşünün.
- Denizin aniden çekilmesi: Deniz suyunun olağandışı biçimde geri çekilip deniz tabanının görünmesi, dalganın yaklaştığının işaretidir.
- Denizden gelen gürültü: Denizden yükselen tren ya da uçak sesine benzer bir uğultu.
Deniz çekildiğinde kıyıya inmeyin: Çekilen denizi izlemek ya da açığa çıkan kıyıda dolaşmak, tsunamide en çok can kaybına yol açan davranışlardandır. Deniz çekildiyse hemen yükseğe çıkın.
Tsunami Uyarısında Ne Yapmalı?
- Uyarıları takip edin: Kıyı bölgesinde bir deprem olduktan sonra olası bir tsunami uyarısı için radyo ve resmî duyuruları dinleyin.
- Hemen kıyıdan uzaklaşın: Tsunami uyarısı verildiğinde eşya toplamakla vakit kaybetmeden, hızla kıyıdan uzaklaşın.
- Yüksek yerlere çıkın: Mümkün olduğunca iç kesimlere ve yüksek yerlere doğru gidin.
- Zaman yoksa dikey tahliye yapın: Yüksek bir yere ulaşacak zamanınız yoksa sağlam ve yüksek bir binanın üst katlarına çıkın.
- Tehlike geçene kadar dönmeyin: Tsunami tek bir dalga değil, saatlerce sürebilen bir dalga dizisidir. Yetkililer “tehlike geçti” diyene kadar kıyıya yaklaşmayın.
Dikey Tahliye Nedir?
Dikey tahliye, kıyıdan uzaklaşmak ya da yüksek bir alana ulaşmak için yeterli zaman olmadığında, betonarme ve sağlam bir binanın üst katlarına çıkarak dalganın ulaşamayacağı bir yüksekliğe sığınmaktır. Özellikle kıyıya çok yakın yerleşim alanlarında ve deprem ile dalga arasındaki sürenin kısa olduğu durumlarda hayat kurtarır.
- Sığınacağınız bina sağlam ve depremden hasar görmemiş olmalıdır.
- Mümkün olduğunca üst katlara ya da çatıya çıkın.
- Bodrum ve zemin katlarda kesinlikle kalmayın.
Denizdeyseniz Ne Yapmalı?
Tsunami uyarısı sırasında teknedeyseniz ve kıyıya dönmeye vaktiniz yoksa kıyıdan uzaklaşarak derinliği 50 metre ve üzerinde olan açık sulara gidin. Tsunami dalgaları açık denizde alçak, kıyıya yaklaştıkça yükselir; bu nedenle limanlar ve sığ sular açık denizden çok daha tehlikelidir.
Tsunamide Yapılan Hatalar
- Dalgayı izlemek için kıyıya gitmek: Tsunaminin karadaki hızı, insanın koşma hızından çok daha fazladır. Dalgayı gördüğünüzde kaçmak için geç kalmış olabilirsiniz.
- İlk dalgadan sonra kıyıya dönmek: Sonraki dalgalar ilkinden daha büyük olabilir.
- Eşya toplamakla vakit kaybetmek: Uyarı geldiğinde her saniye önemlidir; afet çantanızı alıp hemen uzaklaşın.
- Araçla kaçmaya çalışmak: Trafik sıkışıklığı kaçışı engelleyebilir; yakında yüksek bir yer varsa yürüyerek gitmek daha hızlı olabilir.
Kıyıda Yaşayanlar İçin Hazırlık
- Evinizin, iş yerinizin ve çocuklarınızın okulunun tsunami riski taşıyan bir kıyı bölgesinde olup olmadığını biliyor musunuz?
- Kıyıdan uzaklaşmak için en kısa yürüme yolunu ve en yakın yüksek alanı belirlediniz mi?
- Yakınlarda dikey tahliye için kullanılabilecek sağlam ve yüksek binaları biliyor musunuz?
- Afet ve acil durum çantanız hazır mı?
- Aile bireyleriniz, kıyıda güçlü bir deprem hissedildiğinde hemen yükseğe çıkılması gerektiğini biliyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Tsunami uyarısında ne yapılmalıdır?
Vakit kaybetmeden kıyıdan uzaklaşıp yüksek yerlere çıkılmalı; yeterli zaman yoksa sağlam ve yüksek bir binanın üst katlarına çıkılarak dikey tahliye yapılmalıdır.
Dikey tahliye nedir?
Yüksek bir alana ulaşmaya zaman olmadığında, sağlam bir binanın üst katlarına çıkarak tsunami dalgasının ulaşamayacağı bir yüksekliğe sığınmaktır.
Tsunami sırasında denizdeysem ne yapmalıyım?
Kıyıya dönemiyorsanız kıyıdan uzaklaşarak derinliği 50 metre ve üzerinde olan açık sulara gidin.
Deniz çekilirse ne yapılmalıdır?
Denizin aniden çekilmesi tsunaminin yaklaştığının işaretidir. Kıyıya inmeden hemen yüksek bir yere çıkın.
Tsunami tehlikesi ne zaman geçer?
Tsunami saatlerce sürebilen bir dalga dizisidir. Yetkililer tehlikenin geçtiğini duyurana kadar kıyıya dönülmemelidir.
Sonuç
Tsunamiye karşı en etkili korunma yolu, deprem ile dalga arasındaki kısa süreyi doğru kullanmaktır. Kıyıda güçlü bir deprem hissettiğinizde ya da deniz aniden çekildiğinde uyarı beklemeden yükseğe çıkın, dalgayı izlemek için kıyıya inmeyin ve tehlike geçti denene kadar geri dönmeyin. Depremde ve diğer afetlerde yapılacaklar için Afet Farkındalık Eğitimi yazımıza göz atabilirsiniz.
