Yangın risk değerlendirmesi, bir işletmenin yangına karşı ne kadar hazırlıklı olduğunu ölçen ve eksiklerini ortaya koyan sistematik bir çalışmadır. Yalnızca söndürücülerin sayılması değil; binanın yapısının, yangın sistemlerinin, organizasyonun ve süreçlerin olası bir yangın senaryosuna nasıl tepki vereceğinin incelenmesidir. Bu yazıda yangın risk değerlendirmesinin yasal dayanağını, adımlarını ve dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.
Yazı, Özlem Akademi’nin (Özlem Özdilek İslamoğlu) “Yangın Güvenliği ve Yangın Risk Değerlendirmesi Rehberi” bilgi dokümanından ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından yararlanılarak hazırlanmıştır.
Yangın Risk Değerlendirmesi Neden Zorunludur?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene işyerindeki bütün riskleri değerlendirme ve bu riskleri ortadan kaldırma ya da kabul edilebilir seviyeye indirme yükümlülüğü getirir. Yangın, hemen her işyerinde bulunan temel risklerden biridir. Ayrıca İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, yangın gibi olası acil durumların belirlenmesini ve acil durum planının bu değerlendirmeye dayanmasını öngörür.
Yangın güvenliğinin üç temel amacı vardır:
- Çalışanların ve binada bulunanların can güvenliğini sağlamak,
- Mülk kaybını önlemek,
- İşletme faaliyetlerinin kesintisiz sürmesini sağlamak.
Yangın Risk Değerlendirmesinin Altı Adımı
1. Ön Hazırlık
- Bina projeleri, yerleşim planları, kullanılan ve depolanan maddeler, yangın sistemlerinin projeleri ve bakım kayıtları, önceki olay kayıtları gibi bilgileri toplayın.
- İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, bakım sorumlusu, üretim sorumlusu ve çalışan temsilcisinden oluşan çok disiplinli bir ekip kurun.
- Çalışmanın kapsamını, takvimini ve kullanılacak yöntemi belirleyin.
2. Risk Tespiti
- Tehlike analizi: Yanıcı maddeleri (yakıt), tutuşturucu kaynakları (ısı) ve oksijen kaynaklarını belirleyin.
- Risk değerlendirmesi: Bir yangının çıkma olasılığını ve çıkarsa doğuracağı sonuçların şiddetini değerlendirin.
- Risk altındaki kişiler: Çalışanları, ziyaretçileri, engelli ve hareket kısıtlılığı olanları, gece vardiyasında yalnız çalışanları belirleyin.
- Mevcut önlemlerin yeterliliği: Kaçış yolları, algılama ve alarm, söndürme sistemleri, pasif önlemler ve acil durum organizasyonunun gerçek bir yangında ne kadar işe yarayacağını değerlendirin.
3. Önlemlerin Belirlenmesi
Belirlenen riskler için önlemler, önlem hiyerarşisine göre seçilir: önce tehlikeyi ortadan kaldırmak ya da daha az tehlikeli olanla değiştirmek, ardından mühendislik önlemleri (yangın bölmeleri, otomatik sistemler), sonra idari önlemler (sıcak çalışma izni, talimatlar, eğitim) ve son olarak kişisel koruyucu donanım. Acil durum planı da bu aşamada risk değerlendirmesine dayanarak hazırlanır ya da güncellenir.
4. Raporlama
Bulgular, risk seviyeleri, önerilen önlemler, sorumlular ve tamamlanma tarihleri bir raporda toplanır.
5. Uygulama ve Takip
Önlemler uygulanır, uygulamanın etkinliği izlenir ve acil durum planı periyodik tatbikatlarla sınanır.
6. Güncelleme
Risk değerlendirmesi bir kez yapılıp bırakılmaz. Şu durumlarda güncellenmelidir:
- Binada tadilat ya da kullanım değişikliği yapıldığında,
- Yeni bir makine, proses ya da tehlikeli madde kullanılmaya başlandığında,
- Bir yangın, iş kazası ya da ramak kala olay yaşandığında,
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin öngördüğü periyodik yenileme sürelerinde (tehlike sınıfına göre 2, 4 veya 6 yıl).
Yangın Risk Değerlendirmesinde Bakılacak Başlıca Konular
- Yanıcı ve parlayıcı maddelerin türü, miktarı ve depolanma koşulları
- Elektrik tesisatı, makineler, sıcak yüzeyler ve sıcak çalışmalar gibi tutuşturucu kaynaklar
- Yangın kompartımanları, yangın duvarları ve yangın kapılarının durumu
- Kaçış yollarının sayısı, uzaklığı, genişliği ve açıklığı
- Algılama, alarm, acil aydınlatma ve yönlendirme sistemleri
- Söndürücüler, yangın dolapları, sprinkler, pompa ve hidrantlar
- Acil durum ekipleri, eğitimler ve tatbikat kayıtları
- Sistemlerin bakım ve test kayıtları
Hangi Yöntem Kullanılmalı?
Yöntem seçimi tesisin tehlike düzeyine göre yapılmalıdır. Bir ofis ya da mağaza için kontrol listesi ve gözleme dayalı basit yöntemler yeterli olabilir. Kimya, petrokimya, enerji ve büyük depolama tesisleri gibi yüksek riskli işletmelerde ise FMEA, HAZOP, LOPA ve Dow Yangın ve Patlama İndeksi gibi ileri yöntemler ve yangın-patlama modellemeleri gerekir. Bu yöntemleri Risk Analizi Yöntemleri yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Sıkça Sorulan Sorular
Yangın risk değerlendirmesi zorunlu mudur?
Evet. 6331 sayılı Kanun işverene bütün riskleri değerlendirme yükümlülüğü getirir; yangın da bu risklerin başında gelir.
Yangın risk değerlendirmesini kim yapar?
İşveren tarafından oluşturulan; iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, ilgili bölüm sorumluları ve çalışan temsilcisinin yer aldığı bir ekip tarafından yapılır.
Yangın risk değerlendirmesi ne zaman güncellenir?
Tadilat, kullanım değişikliği, yeni proses ya da madde kullanımı, yangın veya iş kazası sonrasında ve periyodik yenileme sürelerinde güncellenir.
Yangın risk değerlendirmesinde hangi yöntem kullanılır?
Tesisin tehlike düzeyine göre seçilir. Düşük riskli işyerlerinde kontrol listesi ve gözlem yöntemleri, yüksek riskli tesislerde FMEA, HAZOP, LOPA ve Dow indeksi gibi ileri yöntemler kullanılır.
Sonuç
İyi bir yangın risk değerlendirmesi, işletmenin yangın güvenliğinin röntgenidir: eksikleri yangın çıkmadan önce gösterir. Ancak bu değerlendirme ancak uygulanan önlemler, güncellenen planlar ve düzenli tatbikatlarla anlam kazanır. Pratik bir kontrol listesi için İşyerinde Yangın Önlemleri Kontrol Listesi yazımıza göz atabilirsiniz.
