Yanıklar evde, mutfakta, işyerinde ve yangınlarda en sık karşılaşılan yaralanmalardandır. Yanık anında yapılan doğru ilk yardım, yaralanmanın derinleşmesini önler, ağrıyı azaltır ve iyileşmeyi hızlandırır. Yanlış uygulamalar ise, örneğin yanığa diş macunu ya da yoğurt sürmek, enfeksiyona ve daha derin hasara yol açabilir. Bu yazıda yanıklarda ilk yardımın doğru adımlarını, kaçınılması gereken yanlışları ve özel yanık türlerinde yapılması gerekenleri ele alıyoruz.
Yazı, Millî Eğitim Bakanlığı Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün “Yangın Eğitimi” sunumundaki yanıklarda ilk yardım bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır.
Yanıkta İlk Yardımın Adımları
- Yanmayı durdurun: Giysisi tutuşan kişinin koşmasını engelleyin; üzerini battaniye ya da kalın bir kumaşla örtün ve yerde yuvarlanmasını sağlayın.
- Güvenliği sağlayın ve yaşam belirtilerini değerlendirin: Kişiyi yanık kaynağından uzaklaştırın. Bilinç, solunum ve dolaşımı kontrol edin; gerekiyorsa 112’yi arayın.
- Soğutun: Yanık bölgeyi en az 20 dakika boyunca yumuşak akan, soğuk (buz gibi değil) çeşme suyu altında tutun. Soğutma, yanığın derinleşmesini önler ve ağrıyı azaltır.
- Takıları ve sıkan giysileri çıkarın: Yüzük, bilezik, saat gibi eşyaları bölge şişmeden çıkarın. Giysileri deriyi kaldırmadan çıkarın; yanığa yapışmış giysileri zorla çekmeyin, etrafından kesin.
- Örtün: Yanık bölgenin üzerini temiz, nemli bir bezle ya da steril bir örtüyle gevşekçe kapatın.
- Sağlık kuruluşuna ulaştırın: Gereken durumlarda kişiyi bir sağlık kuruluşuna ulaştırın ya da 112’yi arayın.
Geniş yanıklarda dikkat: Vücudun geniş bir bölümünü kaplayan yanıklarda uzun süreli soğuk su uygulaması, özellikle çocuklarda ve yaşlılarda vücut ısısının tehlikeli şekilde düşmesine yol açabilir. Bu durumda yalnızca yanık bölgeyi soğutun, kişiyi yanık olmayan bölgelerinden örterek üşütmeyin ve hemen 112’yi arayın.
Yanıkta Yapılmaması Gerekenler
- Yanığa bir şey sürmek: Diş macunu, yoğurt, salça, yağ, tereyağı, merhem ya da kolonya sürmeyin; bunlar enfeksiyona yol açar ve ısının dışarı atılmasını engeller.
- Su kabarcıklarını patlatmak: Su toplamış yerler deriyi enfeksiyona karşı korur; patlatmayın.
- Buz uygulamak: Buz, yanmış dokuya ek zarar verir; soğuk akan su kullanın.
- Yapışan giysiyi çekmek: Deriye yapışmış kumaşı zorla çıkarmak, deriyi de kaldırır.
- Şoktaki kişiye su içirmek: Şok belirtileri gösteren kişiye ağızdan bir şey verilmez.
- Pamuk ya da tüylü bezle örtmek: Lifler yanığa yapışır; temiz ve tüy bırakmayan bir örtü kullanın.
Ne Zaman 112 Aranmalı?
- Yanık genişse ya da derin görünüyorsa (beyaz, kahverengi ya da kömürleşmiş deri),
- Yüz, el, ayak, eklemler veya genital bölge yanmışsa,
- Kişi duman solumuşsa, sesi kısılmışsa ya da nefes almakta zorlanıyorsa,
- Elektrik ya da kimyasal yanık söz konusuysa,
- Yanan kişi küçük bir çocuk ya da yaşlıysa,
- Kişide şok belirtileri varsa: soluk ve soğuk terli cilt, hızlı ve zayıf nabız, bilinç bulanıklığı.
Özel Yanık Türleri
Kimyasal Yanıklar
- Kendinizi korumak için eldiven giyin.
- Kimyasala bulaşmış giysileri çıkarın.
- Bölgeyi bol akan suyla uzun süre (en az 20 dakika) yıkayın; toz hâlindeki kimyasalları önce fırçalayarak uzaklaştırın.
- Göze kimyasal kaçtıysa gözü bol suyla, iç köşeden dış köşeye doğru yıkayın.
- Kimyasalın adını ya da güvenlik bilgi formunu sağlık ekibine iletin.
Elektrik Yanıkları
- Kişiye dokunmadan önce elektriği kesin; kesemiyorsanız kuru, yalıtkan bir cisimle kişiyi kaynaktan uzaklaştırın.
- Elektrik yanıkları dışarıdan küçük görünse de içeride derin hasar ve kalp ritmi bozukluğuna yol açabilir. Mutlaka 112’yi arayın.
- Solunum ve dolaşım yoksa temel yaşam desteğine başlayın.
Haşlanma
Sıcak su, çay ya da yemek dökülmesiyle oluşan haşlanmalarda ıslak giysiyi hemen çıkarın (yapışmışsa çekmeyin) ve bölgeyi 20 dakika akan suyla soğutun. Çocuklarda küçük görünen haşlanmalar bile ciddi olabilir.
Yanıkları Önlemek
- Mutfakta tencere saplarını ocağın içine doğru çevirin.
- Sıcak içecekleri çocukların ulaşabileceği yerlerden uzak tutun.
- Kızgın yağ yangınına asla su dökmeyin; ocağı kapatıp kapağı örtün.
- İşyerinde kimyasallarla çalışırken uygun eldiven, gözlük ve önlük kullanın.
- İlk yardım çantasında steril örtü ve yanık jeli bulundurun.
- Sıcak su sıcaklığını çocuklu evlerde makul seviyede ayarlayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Yanık ne kadar süre suyla soğutulmalıdır?
Yanık bölge en az 20 dakika boyunca yumuşak akan, soğuk çeşme suyu altında tutulmalıdır. Geniş yanıklarda vücut ısısının düşmemesine dikkat edilmelidir.
Yanığa diş macunu ya da yoğurt sürülür mü?
Hayır. Yanığa diş macunu, yoğurt, yağ, merhem ya da benzeri hiçbir madde sürülmemelidir; enfeksiyona yol açar ve iyileşmeyi geciktirir.
Yanıkta su toplamış yerler patlatılır mı?
Hayır. Su kabarcıkları alttaki dokuyu enfeksiyona karşı korur ve patlatılmamalıdır.
Kimyasal yanıkta ne yapılmalıdır?
Bulaşmış giysiler çıkarılır ve bölge en az 20 dakika bol akan suyla yıkanır. Toz kimyasallar önce fırçalanır. Kimyasalın bilgisi sağlık ekibine iletilir.
Diğer İlk Yardım Rehberlerimiz
Elektrik çarpması ve kimyasal yanıklara özel adımlar için Elektrik ve Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Yanıkta ilk dakikalar belirleyicidir: yanmayı durdurmak, en az 20 dakika akan suyla soğutmak, takıları çıkarmak ve temiz bir örtüyle kapatmak çoğu zaman yeterli ve en doğru ilk yardımdır. Halk arasında yaygın olan uygulamalardan kaçınmak da en az bunlar kadar önemlidir. İşyerinde ilk yardım organizasyonu için İlkyardım ve Acil Durum Organizasyonu yazımıza göz atabilirsiniz.
