Basınçlı Gaz Tüplerinin Güvenliği: Oksijen ve Asetilen Tüpleri

Oksijen, asetilen, propan, argon ve karbondioksit tüpleri kaynak ve kesme işlerinin vazgeçilmez parçalarıdır. Ancak bu tüplerin içinde yüksek basınç altında gaz bulunur: devrilip vanası kırılan bir tüp bir füze gibi fırlayabilir, kaçak yapan bir yakıt gazı patlamaya yol açabilir, oksijen ise yağ ve gres ile temas ettiğinde kendiliğinden tutuşabilir. Bu yazıda basınçlı gaz tüplerinin güvenli depolanmasını, taşınmasını ve kullanılmasını ele alıyoruz.

Yazı, Thompson Rivers Üniversitesi’nin (Kanada) “Kaynak Güvenliği Prosedürü”nden yararlanılarak hazırlanmış ve Türkiye’deki uygulamaya uyarlanmıştır.

Tüplerin Başlıca Tehlikeleri

• Basınç: Vanası kırılan bir tüpten yüksek basınçla çıkan gaz, tüpü fırlatabilir.
• Yanıcılık: Asetilen, propan ve LPG gibi yakıt gazlarının kaçakları yangın ve patlamaya yol açar.
• Oksijen zenginleşmesi: Oksijen kendisi yanmaz, ancak yanmayı çok hızlandırır. Oksijenle zenginleşmiş ortamda giysiler bile kolayca tutuşur.
• Boğulma: Argon, azot ve karbondioksit gibi gazlar kapalı alanlarda havadaki oksijeni azaltarak boğulmaya neden olabilir.

Depolama

• Tüpleri dik konumda ve devrilmeye karşı zincir ya da kelepçeyle sabitlenmiş olarak saklayın.
• Tüpleri ısı kaynaklarından, doğrudan güneş ışığından, elektrik tesisatından ve kaynak kıvılcımlarından uzak tutun.
• Depolama alanı iyi havalandırılmalı, kuru olmalı ve yetkisiz kişilerin girişine kapalı olmalıdır.
• Dolu ve boş tüpleri ayrı yerlerde ve etiketleyerek depolayın.
• Kullanılmayan tüplerin vana koruma başlıkları takılı olmalıdır.

Oksijen ve Yakıt Gazı Tüplerini Ayırın

Oksijen tüpleri, asetilen ve propan gibi yakıt gazı tüplerinden ayrı depolanmalıdır. Uluslararası kaynak güvenliği standartlarında kapalı alanlarda bu iki grup arasında en az 6 metre mesafe bırakılması ya da aralarına en az 1,5 metre yüksekliğinde ve en az yarım saat yangına dayanıklı bir bölme duvarı konulması öngörülür.

Oksijen ile yağ asla bir araya gelmemeli: Oksijen tüplerinin vanalarına, regülatörlerine ve bağlantılarına yağlı elle ya da yağlı eldivenle dokunmayın, bunları asla yağlamayın. Basınçlı oksijen yağ ve gresle temas ettiğinde kendiliğinden tutuşabilir.

Taşıma

• Tüpleri yalnızca vana koruma başlığı takılıyken taşıyın.
• Tüp taşıma arabası kullanın; tüpleri yerde yuvarlamayın, sürüklemeyin ve düşürmeyin.
• Tüpleri vana koruma başlığından tutarak kaldırmayın.
• Vinçle kaldırılacaksa mıknatıs ya da sapan değil, bu iş için yapılmış tüp kafesi kullanın.
• Araçla taşımada tüpleri dik ve sabitlenmiş olarak, havalandırmalı bölümde taşıyın.

Kullanım

Asetilen Tüpleri

Asetilen tüplerinin içinde gaz, gözenekli bir dolgu malzemesine emdirilmiş aseton içinde çözünmüş olarak bulunur. Bu yüzden asetilen tüpleri her zaman dik kullanılmalıdır. Tüp yanlışlıkla yatırıldıysa, asetonun vanadan dışarı çıkmaması için kullanmadan önce en az bir saat dik konumda bekletilmelidir.

Bağlantılar ve Ekipman

• Her gaz için o gaza uygun regülatör kullanın; regülatörleri farklı gazlar arasında değiştirmeyin.
• Oksi-gaz takımlarında hem torç hem regülatör tarafında alev geri tepme emniyet valfi bulunmalıdır.
• Hortumları düzenli olarak çatlak, yanık ve kaçak açısından kontrol edin. Kaçak kontrolünü sabunlu suyla yapın; asla alevle kaçak aramayın.
• Vanaları yavaşça açın ve vana açıkken tüpün önünde değil yanında durun.
• İş bitince ya da mola verirken tüp vanalarını kapatın.

Yasaklar

• Tüpü şase (topraklama) olarak kullanmak: Tüpün üzerinde ark oluşabilir ve tüp zayıflayarak patlayabilir.
• Tüpün üzerinde ark oluşturmak: Kaynak pensesini ya da elektrotu tüpe değdirmeyin.
• Donmuş vanayı alevle çözmek: Donmuş vanalar yalnızca ılık suyla çözülmelidir.
• Tüpleri kapalı alana sokmak: Tank ve dar hacimlerde kaynak yaparken tüpler dışarıda bırakılmalıdır.
• Tüpü tamamen boşaltmak: Tüpte bir miktar basınç bırakın; tamamen boşalan tüpe hava ve nem girebilir.

Mevzuat Notu

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, uluslararası taşıma anlaşmaları kapsamındaki taşınabilir gaz tüplerini, tüp demetlerini ve LPG tüplerini kendi kapsamı dışında tutar. Bu tüplerin dolum, muayene ve test işlemleri kendi özel mevzuatına göre, yetkili dolum tesislerince yapılır. İşyerinde ise tüplerin depolanması ve kullanımı, risk değerlendirmesi ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik çerçevesinde düzenlenmelidir. Tüpleri yalnızca yetkili ve belgeli dolum tesislerine doldurtun; muayene tarihi geçmiş ya da hasarlı tüpleri kullanmayın.

Tüp Güvenliği Kontrol Listesi

• Tüpler dik ve zincirle sabitlenmiş mi?
• Oksijen ve yakıt gazı tüpleri ayrı mı depolanıyor?
• Kullanılmayan tüplerin vana koruma başlıkları takılı mı?
• Regülatörler ve hortumlar sağlam, bağlantılarda kaçak yok mu?
• Oksi-gaz takımlarında alev geri tepme emniyet valfleri var mı?
• Oksijen bağlantılarında yağ ve gres bulunmuyor mu?
• Depolama alanı havalandırmalı, ısı kaynaklarından uzak ve kilitli mi?
• Tüplerin muayene tarihleri geçerli mi?