Kaynak; metal imalat, inşaat, tersane, bakım-onarım ve otomotiv gibi pek çok sektörün vazgeçilmez işlemidir. Ancak kaynak işi aynı anda birçok tehlikeyi bir arada barındırır: elektrik çarpması, yanık, yangın, zehirli dumanlar, göze zarar veren ışınlar, gürültü ve basınçlı gaz tüpleri. Bu yazıda kaynak işlerindeki başlıca tehlikeleri, kullanılması gereken kişisel koruyucu donanımları ve elektrik çarpmasında yapılması gerekenleri ele alıyoruz.
Yazı, Thompson Rivers Üniversitesi’nin (Kanada) “Kaynak Güvenliği Prosedürü”nden yararlanılarak hazırlanmış ve Türk iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uyarlanmıştır.
Kaynak Nedir?
Kaynak, metallerin ya da bazı plastiklerin ısıtılıp eritilerek birleştirildiği ve birleştirilen malzemelerle benzer özelliklerde bir bağlantı elde edilen işlemdir. Her kaynak işleminde üç temel unsur bulunur:
- Isı kaynağı: Elektrik arkı, alev, basınç ya da sürtünme. En yaygın olanı elektrik arkıdır.
- Koruma: Erimiş metali havadaki oksijenden koruyan gaz ya da örtü. Oksijenle temas eden kaynak gözenekli ve kırılgan olur.
- Dolgu malzemesi: İki parçayı birleştiren tel ya da elektrot.
Yaygın yöntemler arasında örtülü elektrot ark kaynağı, gazaltı (MIG/MAG) kaynağı, TIG kaynağı, özlü telle ark kaynağı, tozaltı kaynağı, direnç (nokta) kaynağı, plazma ile kesme ve oksi-gaz kaynağı ve kesme sayılabilir.
Kaynak İşlerinde Başlıca Tehlikeler
| Tehlike | Önlem |
|---|---|
| Elektrik çarpması | Kablo, pens ve fişlerin sağlamlığını her kullanımdan önce kontrol edin; ıslak zeminde çalışmayın. |
| Yangın ve patlama | Çalışma alanını yanıcı sıvı, gaz, toz ve malzemelerden arındırın; sıcak çalışma izni alın. |
| Kaynak dumanı ve gazları | Lokal havalandırma kullanın, gerekirse solunum koruyucu takın. |
| Morötesi ve kızılötesi ışınlar | Uygun filtreli kaynak maskesi kullanın, alanı kaynak perdesiyle çevirin. |
| Gürültü | 85 dB(A) ve üzerinde kulak koruyucu kullanın. |
| Basınçlı gaz tüpleri | Tüpleri dik ve sabitlenmiş tutun, ısıdan uzak depolayın. |
| Sıkışma noktaları | Makinelerin hareketli parçalarının yakınında bakım yaparken enerjiyi kesip kilitleyin. |
| Kimyasallar | Kullanılan maddelerin güvenlik bilgi formlarını okuyun. |
Yangın riski ve sıcak çalışma izni için İşyerlerinde Yangın Nedenleri yazımıza bakabilirsiniz.
Kişisel Koruyucu Donanım
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, kaynak işleri için ark kaynağı maskelerini, koruyucu gözlük ve yüz siperlerini, kaynak eldivenlerini, kapalı alanlarda ateşe dayanıklı koruyucu giysiyi ve deri önlükleri açıkça sayar.
| Vücut bölgesi | Kullanılacak KKD |
|---|---|
| Yüz ve gözler | İşleme uygun filtre koyuluğunda kaynak maskesi; maskenin altında ve çalışma alanında koruyucu gözlük |
| Eller | Isıya, kıvılcıma ve elektriğe karşı yalıtımlı kaynak eldiveni |
| Gövde | Aleve dayanıklı iş giysisi, deri kaynak önlüğü ya da ceketi |
| Ayaklar | Çelik burunlu, yalıtkan tabanlı iş ayakkabısı |
| Kulaklar | 85 dB(A) ve üzerinde zorunlu; kıvılcıma karşı aleve dayanıklı kulak tıkacı tercih edilir |
| Solunum | Havalandırma yetersizse dumana uygun filtreli solunum koruyucu |
| Baş | Düşen cisim riski olan yerlerde baret (kaynak maskesi takılabilen) |
Giyim İçin İpuçları
- Pamuk ya da yün gibi doğal liflerden kalın kumaşlar giyin; sentetik kumaşlar ısıda erir ve deriye yapışır.
- Pantolon paçaları katlanmamış olmalı, gömlek cepleri kapaklı olmalıdır; kıvılcımlar kıvrımlara ve ceplere girerek tutuşabilir.
- Yüzük, bilezik gibi takılar takmayın.
- Yağlı ya da yakıt bulaşmış giysilerle kaynak yapmayın.
Gürültü ve Mevzuat
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik’e göre:
| Değer | Günlük maruziyet | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| En düşük maruziyet eylem değeri | 80 dB(A) | Kulak koruyucular kullanıma hazır bulundurulur. |
| En yüksek maruziyet eylem değeri | 85 dB(A) | Kulak koruyucu kullanılması zorunludur. |
| Maruziyet sınır değeri | 87 dB(A) | Kulak koruyucu takılıyken bile aşılamaz. |
Hava karbon arkla oyuk açma, plazma kesme ve taşlama gibi işler genellikle bu değerlerin üzerinde gürültü oluşturur.
Elektrik Çarpması
Kaynak makineleri yüksek akımla çalışır ve hasarlı bir kablo ya da ıslak bir zemin ölümcül olabilir. Vücuttan geçen akımın etkileri yaklaşık olarak şöyledir:
| Akım | Etkisi |
|---|---|
| 1 mA | Hissedilir |
| 4-9 mA | İstemsiz refleksler |
| 16-20 mA | Kaslar kasılır, kişi tuttuğu şeyi bırakamaz |
| 20-50 mA | Solunum kaslarında felç |
| 50-120 mA | Kalpte ritim bozukluğu (ventrikül fibrilasyonu) |
| 120 mA üzeri | Ölüm riski |
Elektrik Çarpmasında Ne Yapılır?
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Akım kesilene kadar kazazedeye çıplak elle dokunmayın.
- Sigortadan ya da şalterden elektriği kesin, makineyi fişten çekin.
- Elektrik kesilemiyorsa kuru eldiven giyin, kuru tahta, karton ya da kalın bir kumaş gibi yalıtkan bir zemin üzerinde durun ve kuru bir tahta ya da süpürge sapıyla kabloyu veya kazazedeyi uzaklaştırın.
- Kazazede akımdan kurtarıldıktan sonra solunum ve dolaşımı kontrol edin, gerekirse temel yaşam desteğine başlayın.
Kaynak Öncesi Kontrol Listesi
- Kaynak makinesi, kablolar, pens ve şase bağlantısı sağlam mı?
- Çalışma alanında yanıcı malzeme var mı? Varsa uzaklaştırıldı ya da yanmaz örtüyle kapatıldı mı?
- Sıcak çalışma izni alındı mı, yakında bir söndürücü hazır mı?
- Lokal havalandırma çalışıyor mu?
- Kaynak maskesinin filtresi işleme uygun mu, cam sağlam mı?
- Eldiven, önlük, iş ayakkabısı ve kulak koruyucu takıldı mı?
- Çevrede çalışanları ışından korumak için kaynak perdesi kuruldu mu?
- Gaz tüpleri dik ve sabitlenmiş mi, hortumlarda kaçak var mı?
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynak yaparken hangi KKD’ler kullanılmalıdır?
Uygun filtreli kaynak maskesi, koruyucu gözlük, kaynak eldiveni, aleve dayanıklı giysi ve deri önlük, iş ayakkabısı, gerektiğinde kulak koruyucu ve solunum koruyucu kullanılmalıdır.
Kaynakta kulak koruyucu ne zaman zorunludur?
Günlük gürültü maruziyeti 85 dB(A) ve üzerine ulaştığında kulak koruyucu kullanmak zorunludur; 80 dB(A)’da kulak koruyucular hazır bulundurulur.
Kaynakta neden sentetik giysi giyilmez?
Sentetik kumaşlar kıvılcım ve ısıyla erir ve deriye yapışarak ağır yanıklara yol açar. Pamuk ya da yün gibi doğal lifli kalın kumaşlar tercih edilmelidir.
Elektrik çarpan kişiye nasıl müdahale edilir?
Önce elektrik kesilir; kesilemiyorsa yalıtkan bir zeminde durularak kuru bir tahta ile kazazede akımdan uzaklaştırılır, 112 aranır ve gerekirse temel yaşam desteği uygulanır.
Sonuç
Kaynak işleri, tehlikeleri iyi bilinen ve doğru önlemlerle büyük ölçüde kontrol edilebilen işlerdir. Sağlam ekipman, temiz ve yanıcı maddeden arındırılmış bir çalışma alanı, iyi havalandırma ve eksiksiz KKD, kaynakçının ve çevresindekilerin güvenliğini sağlar. Kaynak dumanı için Kaynak Dumanı ve Gazları, göz koruması için Kaynak Işınları ve Göz Koruması, tüpler için Basınçlı Gaz Tüplerinin Güvenliği yazılarımıza göz atabilirsiniz.
