Kaynak arkı, güneşten bile daha yoğun morötesi ışın yayabilir. Korunmasız gözle birkaç saniye bakmak bile saatler sonra ortaya çıkan şiddetli bir göz ağrısına, yani halk arasında “kaynak gözü” ya da “ark gözü” denen duruma yol açabilir. Uzun vadede ise katarakt ve retina hasarı riski vardır. Bu yazıda kaynak ışınlarının türlerini, göze ve cilde etkilerini ve doğru göz korumasının nasıl seçileceğini ele alıyoruz.
Yazı, Thompson Rivers Üniversitesi’nin (Kanada) “Kaynak Güvenliği Prosedürü”nden yararlanılarak hazırlanmış ve Türk iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uyarlanmıştır.
Kaynak Sırasında Yayılan Işınlar
| Işın | Dalga boyu | Etkisi |
|---|---|---|
| Morötesi (UV) | 200-400 nm | Gözde kornea iltihabı (ark gözü), ciltte güneş yanığına benzer yanıklar, uzun vadede cilt kanseri riski |
| Görünür ışık | 400-700 nm | Göz kamaşması; özellikle yaklaşık 440 nm civarındaki mavi ışık retinada kalıcı hasar yapabilir |
| Kızılötesi (IR) | 700-1400 nm | Isı etkisiyle göz ve cilt yanıkları, uzun vadede katarakt |
Ark Gözü (Kaynak Gözü)
Ark gözü, morötesi ışınların gözün ön yüzeyini (kornea ve konjonktiva) yakmasıyla oluşur. Belirtiler genellikle maruziyetten birkaç saat sonra, çoğu zaman gece ortaya çıkar:
- Hafif batmadan şiddetli ağrıya kadar değişen göz ağrısı,
- “Gözde kum varmış” hissi,
- Gözlerde kızarıklık ve sulanma,
- Işığa bakamama.
Ark gözü genellikle bir iki gün içinde iyileşir, ancak çok acı vericidir ve tekrarlayan maruziyetler kalıcı hasara yol açabilir. Belirtiler varsa gözü ovuşturmayın ve bir göz doktoruna başvurun. Yalnızca kaynakçılar değil, yakında çalışan ve kaynağa korumasız bakan kişiler de ark gözüne yakalanabilir.
Göz ve Yüz Koruyucuları
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, kaynak işleri için ark kaynağı maskelerini (elde tutulan, baş bantlı ya da barete takılan) ve koruyucu gözlük ile yüz siperlerini öngörür.
- Kaynak maskesi: Ark kaynağı, plazma kesme ve karbon arkla oyuk açma gibi işlerde tam yüz koruması gerekir. Maske; dış koruyucu cam, filtre camı ve iç koruyucu camdan oluşur.
- Otomatik kararan maskeler: Ark oluştuğu anda kendiliğinden kararır; kaynakçının maskeyi indirip kaldırmasına gerek kalmadığı için hem güvenli hem pratiktir.
- Koruyucu gözlük: Maske kaldırıldığında cüruf temizleme ve taşlama sırasında göz koruması sağlamak için maskenin altında da takılmalıdır.
- Oksi-gaz işleri: Oksi-asetilen kaynağı ve kesmede uygun filtreli kaynak gözlüğü yeterli olabilir.
Filtre Koyuluk Numarası Nasıl Seçilir?
Filtre camının koyuluk numarası arttıkça daha az ışık geçirir. Doğru numara; kaynak yöntemine ve akım şiddetine göre seçilir. Aşağıdaki değerler uluslararası kılavuzlarda verilen örnek önerilerdir; kesin seçim, maske ve filtre üreticisinin talimatlarına ve ilgili standartlara göre yapılmalıdır:
| İşlem | Akım | Önerilen koyuluk |
|---|---|---|
| Örtülü elektrot ark kaynağı | 60 A’ya kadar | 7 ve üzeri |
| Örtülü elektrot ark kaynağı | 60-160 A | 10 |
| Örtülü elektrot ark kaynağı | 160-250 A | 12 |
| Örtülü elektrot ark kaynağı | 250 A üzeri | 14 |
| Gazaltı (MIG/MAG) ve özlü tel | 60-160 A | 11 |
| Gazaltı (MIG/MAG) ve özlü tel | 160-250 A | 12 |
| Karbon arkla oyuk açma | 500 A’ya kadar | 12 |
| Oksi-gaz kesme | İnce saç (25 mm’ye kadar) | 4 |
| Oksi-gaz kesme | Kalın saç (150 mm üzeri) | 6 |
Pratik bir kural olarak, en koyu filtreyle başlayıp kaynak havuzunu rahatça görebileceğiniz seviyeye kadar açın; ancak işlem için önerilen en düşük değerin altına inmeyin.
Çevredekileri Korumak
- Kaynak yapılan alanı, ışınları geçirmeyen ya da filtreleyen kaynak perdeleriyle çevirin.
- Perdelerin ve duvarların ışığı yansıtmayan mat renklerde olmasına dikkat edin; parlak yüzeyler ışınları yansıtabilir.
- Kaynak alanına giren herkesin uygun göz koruması kullanmasını sağlayın.
- Kaynağa başlamadan önce çevredekileri uyarın.
Cildi Korumak
Morötesi ışınlar açıktaki cildi de yakar. Kollar, boyun ve yüz kapalı olmalı; kalın, aleve dayanıklı ve ışık geçirmeyen giysiler, eldiven ve gerektiğinde boyun koruması kullanılmalıdır. İnce ve açık renkli tişörtler morötesi ışınları geçirebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ark gözü nedir?
Kaynak arkının morötesi ışınlarının gözün ön yüzeyini yakmasıyla oluşan, birkaç saat sonra ortaya çıkan ağrı, kum batması hissi, kızarıklık, sulanma ve ışığa bakamama ile seyreden durumdur.
Kaynak maskesinde hangi koyuluk numarası kullanılmalıdır?
Kaynak yöntemine ve akım şiddetine göre değişir. Örneğin 60-160 A örtülü elektrot kaynağında genellikle 10 numara, 160-250 A’da 12 numara önerilir. Kesin seçim üretici talimatlarına ve standartlara göre yapılmalıdır.
Kaynağa uzaktan bakmak zararlı mı?
Evet. Korunmasız gözle kaynak arkına uzaktan bakmak da ark gözüne yol açabilir. Kaynak alanı perdelerle çevrilmeli ve çevredekiler uyarılmalıdır.
Otomatik kararan kaynak maskesi güvenli mi?
Standartlara uygun otomatik kararan maskeler güvenlidir ve maskeyi sürekli indirip kaldırma ihtiyacını ortadan kaldırarak korumasız bakma riskini azaltır.
Sonuç
Kaynak ışınları görünmez ama etkileri ağırdır. İşleme uygun koyulukta filtresi olan bir kaynak maskesi, maskenin altında koruyucu gözlük, kapalı giysiler ve çevreyi koruyan kaynak perdeleri, hem kaynakçının hem de çevresindekilerin gözlerini korur. Kaynak işlerindeki diğer tehlikeler için Kaynak İşlerinde İş Güvenliği yazımıza göz atabilirsiniz.
