Kaynak sırasında yükselen duman, gözle görülen bir rahatsızlıktan çok daha fazlasıdır. Bu duman; erimiş metalden ve elektrot örtüsünden buharlaşıp yoğunlaşan çok ince metal oksit parçacıklarından ve zehirli gazlardan oluşur. Dünya Sağlık Örgütü’ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), kaynak dumanını insanlarda kansere yol açtığı kanıtlanmış maddeler arasında sınıflandırmıştır. Bu yazıda kaynak dumanının içeriğini, sağlık etkilerini ve dumandan korunmanın yollarını ele alıyoruz.
Yazı, Thompson Rivers Üniversitesi’nin (Kanada) “Kaynak Güvenliği Prosedürü”nden yararlanılarak hazırlanmış ve Türk iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uyarlanmıştır.
Kaynak Dumanı Neden Oluşur?
Kaynak arkının yüksek sıcaklığı ana metali, dolgu malzemesini ve elektrot örtüsünü buharlaştırır. Bu buhar havayla temas edince yoğunlaşarak çok küçük metal oksit, silikat ve florür parçacıklarına dönüşür. Parçacıklar o kadar küçüktür ki akciğerlerin en derin bölümlerine kadar ulaşabilir. Dumanın içeriği; kaynak yapılan metale, kaplamasına, elektrota ve yönteme göre değişir.
Metal Dumanlarının Sağlık Etkileri
| Metal | Kaynağı | Başlıca sağlık etkileri |
|---|---|---|
| Demir oksit | Çelik kaynağı | Sideroz (akciğerde demir birikimi) |
| Manganez | Çelik ve elektrotlar | Merkezi sinir sistemi bozuklukları, metal dumanı ateşi |
| Krom (özellikle altı değerlikli krom) | Paslanmaz çelik | Akciğer kanseri riski, cilt tahrişi |
| Nikel | Paslanmaz çelik, nikel alaşımları | Solunum yolu tahrişi, dermatit, akciğer sorunları |
| Çinko | Galvanizli malzeme | Metal dumanı ateşi |
| Kadmiyum | Kaplamalı parçalar | Böbrek hasarı, amfizem, kanser şüphesi |
| Kurşun | Boyalı ya da kaplamalı yüzeyler | Sinir sistemi ve böbrek hasarı, kurşun zehirlenmesi |
| Berilyum | Bakır-berilyum alaşımları | Kronik akciğer hastalığı, kanser |
| Bakır | Bakır ve alaşımları | Tahriş, bulantı, metal dumanı ateşi |
| Alüminyum | Alüminyum kaynağı | Solunum yolu tahrişi |
| Florürler | Elektrot örtüleri | Tahriş, kemik ve eklem sorunları |
Metal dumanı ateşi: Özellikle galvanizli (çinko kaplı) malzemelerin kaynağından sonra birkaç saat içinde ortaya çıkan, gribe benzeyen bir tablodur: titreme, ateş, kas ağrısı, ağızda metalik tat ve öksürük. Genellikle bir iki gün içinde geçer, ancak tekrarlayan maruziyetler kalıcı akciğer hasarına yol açabilir.
Kaynak Sırasında Oluşan Gazlar
| Gaz | Nasıl oluşur? | Etkileri |
|---|---|---|
| Ozon | Arkın morötesi ışınlarının havadaki oksijeni etkilemesiyle, özellikle TIG ve gazaltı kaynağında | Akciğerde ödem, baş ağrısı, göz ve boğaz kuruluğu |
| Azot oksitler | Yüksek sıcaklıkta havadaki azotun oksitlenmesiyle | Tahriş, akciğerde sıvı birikmesi |
| Karbonmonoksit | Karbondioksit koruyucu gazın ve yakıt gazlarının parçalanmasıyla | Baş ağrısı, baş dönmesi, bilinç kaybı |
| Fosgen | Klorlu yağ çözücülerle temizlenmiş parçaların kaynağında | Ağır solunum yolu hasarı |
| Hidrojen florür | Florürlü elektrot örtülerinden | Göz ve solunum yolu tahrişi, organ hasarı |
| Aldehitler ve izosiyanatlar | Boya, yağ ve plastik kaplamaların yanmasıyla | Tahriş, astım |
Önemli: Klorlu çözücülerle (örneğin trikloretilen) yağı alınmış parçalara, çözücü tamamen kurumadan kaynak yapılmamalıdır; ark ışınları bu buharları çok zehirli fosgen gazına dönüştürebilir. Boyalı, galvanizli ya da kaplamalı yüzeylerde kaplama mümkünse kaynak bölgesinden temizlenmelidir.
Mevzuatta Kaynak Dumanı
Türk mevzuatında “kaynak dumanı” için tek başına belirlenmiş bir mesleki maruziyet sınır değeri yoktur. Ancak dumanı oluşturan bakır, krom, manganez gibi metaller ve ozon gibi gazlar, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’in Ek-1’inde ayrı ayrı sınır değerlere tabidir. Bu nedenle kaynak yapılan işyerlerinde, risk değerlendirmesine göre ortam ölçümleri (iş hijyeni ölçümleri) yapılarak çalışanların maruziyeti bu sınır değerlerle karşılaştırılmalıdır.
Kaynak Dumanından Korunma
1. Havalandırma
| Yöntem | Açıklama |
|---|---|
| Doğal seyreltme | Kapı ve pencerelerden gelen hava akımı. Yalnızca açık alanlarda ve kısa süreli işlerde yeterli olabilir. |
| Mekanik seyreltme | Fanlarla ortam havasının değiştirilmesi. Dumanı seyreltir ama kaynakçının soluma bölgesinden uzaklaştırmaz. |
| Lokal (yerel) egzoz | Dumanı oluştuğu noktada emen davlumbaz, hortum ya da torç üstü emiş. En etkili yöntemdir. |
Hareketli emiş başlığı kullanılıyorsa başlık, kaynak noktasına yakın (yaklaşık bir kanal çapı mesafede) tutulmalı ve kaynak noktasında en az yaklaşık 0,5 m/s hava hızı sağlamalıdır. Başlık uzaklaştıkça emiş etkisi hızla düşer.
2. Doğru Çalışma Pozisyonu
- Başınızı duman bulutunun içine sokmayın; dumanın yükseldiği yolun dışında durun.
- Mümkünse dumanı yüzünüzden uzağa taşıyan hava akımını arkanıza alın.
3. Solunum Koruyucu
Havalandırma maruziyeti yeterince azaltamıyorsa, özellikle kapalı alanlarda ve paslanmaz çelik, galvanizli ya da kaplamalı malzemelerde, dumana uygun filtreli solunum koruyucu kullanılmalıdır. Kaynak maskesiyle birlikte kullanılabilen motorlu (fanlı) solunum koruyucular rahat ve etkili bir çözümdür. Asbest içerebilecek malzemelerde çalışılacaksa HEPA filtreli solunum koruyucu ve uzman değerlendirmesi gerekir.
4. Kapalı Alanlar
Tank, kazan ve dar hacimlerde kaynak yapmak çok daha tehlikelidir: duman ve gazlar hızla birikir, koruyucu gazlar ortamdaki oksijeni azaltabilir. Bu alanlarda mutlaka cebri havalandırma yapılmalı, oksijen ve gaz ölçümü yapılmalı ve dışarıda bir gözcü bulunmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynak dumanı kansere yol açar mı?
Evet. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) kaynak dumanını insanlarda kansere yol açtığı kanıtlanmış maddeler arasında sınıflandırmıştır. Özellikle paslanmaz çelik kaynağında oluşan altı değerlikli krom ve nikel önemli risk oluşturur.
Metal dumanı ateşi nedir?
Özellikle galvanizli malzemelerin kaynağından sonra ortaya çıkan, titreme, ateş, kas ağrısı ve ağızda metalik tat ile seyreden, gribe benzer bir tablodur.
Kaynak dumanından korunmanın en etkili yolu nedir?
Dumanı oluştuğu noktada emen lokal (yerel) egzoz havalandırmasıdır. Yeterli olmadığı durumlarda uygun solunum koruyucu kullanılır.
Kaynak dumanı için yasal sınır değer var mı?
Türk mevzuatında kaynak dumanı için tek bir sınır değer yoktur; dumanı oluşturan metaller ve gazlar ayrı ayrı sınır değerlere tabidir ve ortam ölçümleriyle kontrol edilmelidir.
İlgili yazı: Lokal Egzoz Havalandırması.
Sonuç
Kaynak dumanı, kaynakçıların uzun vadede en çok sağlık sorunu yaşadığı tehlikedir; etkileri yıllar sonra ortaya çıkabilir. Dumanı kaynağında emen bir havalandırma, doğru çalışma pozisyonu ve gerektiğinde solunum koruyucu, bu riski büyük ölçüde azaltır. Kaynak işlerindeki diğer tehlikeler için Kaynak İşlerinde İş Güvenliği yazımıza göz atabilirsiniz.
