Bir kimyasalın güvenlik bilgi formu 16 bölüm ve çoğu zaman 10-15 sayfadır; sahada çalışan birinin her gün bu formu okuması beklenemez. Bu yüzden iyi yönetilen işyerlerinde her kimyasal ya da her çalışma alanı için, güvenlik bilgi formundan ve risk değerlendirmesinden süzülmüş, tek sayfalık, anlaşılır bir çalışma talimatı bulunur. Bu yazıda kimyasallar için çalışma talimatının nasıl hazırlanacağını, neleri içermesi gerektiğini ve çalışanların nasıl bilgilendirileceğini ele alıyoruz.
Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’nun 2009 tarihli “Kimya Sektörü İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi”nde yer alan Almanya’nın tehlikeli maddeler teknik kuralı TRGS 555’in (rehberdeki adıyla TMTK 555) çevirisinden ve Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’ten yararlanılarak hazırlanmıştır. TRGS kuralları Türkiye’de bağlayıcı değildir; burada iyi uygulama örneği olarak kullanılmıştır.
Mevzuat Ne Diyor?
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre işveren, çalışanların ve temsilcilerinin eğitimini ve bilgilendirilmesini sağlar. Bu eğitim ve bilgilendirme özellikle şunları içerir:
- Risk değerlendirmesi sonucunda elde edilen bilgiler,
- İşyerindeki tehlikeli kimyasalların tanınması, sağlık ve güvenlik riskleri, meslek hastalıkları ve mesleki maruziyet sınır değerleri,
- Çalışanların kendilerini ve başkalarını tehlikeye atmamaları için alınacak önlemler,
- Türkçe güvenlik bilgi formları hakkında bilgiler,
- Tehlikeli kimyasal bulunan bölüm, kap ve boru tesisatlarının etiketlenmesi ve kilitlenmesi.
Yönetmelik, bu bilgilendirmenin riskin derecesine göre sözlü talimat ve yazılı bilgilerle desteklenmiş eğitim şeklinde yapılmasını ve değişen şartlara göre güncellenmesini ister. Kimyasal çalışma talimatı, bu yazılı bilginin en pratik biçimidir.
Çalışma Talimatı Nedir?
Çalışma talimatı; işverenin, belirli bir kimyasal ya da çalışma alanı için hazırladığı, çalışanın uyması gereken davranış kurallarını içeren yazılı ve bağlayıcı bir belgedir. Amacı, kimyasallarla çalışırken kaza, sağlık, yangın ve patlama risklerine ve çevreye zarar verilmesine karşı korunmaktır.
- Çalışma talimatının temeli risk değerlendirmesinin sonuçlarıdır; olası arızalar ve acil durumlar da dikkate alınır.
- Çalışanın anlayacağı dilde ve sözcüklerle yazılır. Türkçe bilmeyen çalışanlar için kendi dillerinde hazırlanmalıdır.
- Çalışma yerinin hemen yakınına, görünür bir şekilde asılır.
- Hazırlanmasından işveren sorumludur; iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminden destek alınır.
- Yeni bilgiler, kazalar ya da süreç değişikliklerinde güncellenir.
Çalışma Talimatının 7 Bölümü
| Bölüm | İçerik | Güvenlik bilgi formunda karşılığı |
|---|---|---|
| 1. Uygulama alanı | Bölüm, çalışma yeri ve yapılan iş | — |
| 2. Kimyasalın tanımı | Çalışanların bildiği ticari adı; tehlikeyi oluşturan bileşen (örneğin “izosiyanat içerir”) | Bölüm 1 ve 3 |
| 3. İnsan ve çevre için tehlikeler | Tehlike ifadeleri sözlü olarak, tehlike piktogramları; toz, patlama, boğulma gibi ek riskler | Bölüm 2 |
| 4. Koruyucu önlemler ve davranış kuralları | Hijyen kuralları, teknik ve organizasyonel önlemler, KKD’nin türü ve kullanımı | Bölüm 7 ve 8 |
| 5. Tehlike anında yapılacaklar | Dökülme, sızıntı, yangında yapılacaklar; uygun ve uygun olmayan söndürücüler; emici malzemeler; alarm ve kaçış planı | Bölüm 5 ve 6 |
| 6. İlk yardım | Soluma, cilt ve göz teması, yutma, yanık durumunda yerinde yapılacaklar; ne zaman doktora gidileceği; ilk yardımcılar ve acil numaralar | Bölüm 4 |
| 7. Atıkların bertarafı | Dökülen madde, artık ve ambalajların nasıl toplanıp nereye konulacağı | Bölüm 13 |
İyi Bir Talimat Yazmanın Kuralları
- Açık ve kesin olun: Yapılacaklar “yapılmalıdır”, yasaklar “yapılmamalıdır” diye yazılmalıdır.
- Genel ifadelerden kaçının: “Uygun eldiven kullanın” yerine “nitril eldiven kullanın, 8 saatte bir değiştirin” gibi somut yazın. “Solunum koruyucu” yerine filtre tipini belirtin.
- Kısa tutun: Tek sayfa hedefleyin; ayrıntı için güvenlik bilgi formuna atıf yapın.
- Görsel kullanın: Tehlike piktogramları ve emredici işaretler talimatın tanınmasını kolaylaştırır. İşyerindeki bütün talimatların aynı düzende olması da çalışanların alışmasını sağlar.
- Grup talimatı hazırlayın: Boya atölyesi, laboratuvar ya da depo gibi çok sayıda kimyasalın kullanıldığı yerlerde, aynı riskleri ve aynı önlemleri gerektiren kimyasallar için tek bir grup talimatı hazırlanabilir.
- Hazır şablonları uyarlayın: Tedarikçi ya da sektör şablonları işyerinin koşullarına uyarlanmadan kullanılmamalıdır.
- Ortaya çıkan maddeleri unutmayın: Ahşap işleme, kaynak ya da lehimleme gibi işlerde süreç sırasında ortaya çıkan tozlar ve dumanlar da talimata dahil edilmelidir.
Çalışanların Bilgilendirilmesi
- Çalışanlar işe başlamadan önce ve sonrasında düzenli aralıklarla talimat üzerinden bilgilendirilmelidir. Rehberdeki Alman kuralı bunun için en az yılda bir sözlü bilgilendirme önerir.
- Çalışma yöntemi değiştiğinde ya da yeni bir kimyasal kullanılmaya başlandığında bilgilendirme tekrarlanır.
- Bilgilendirme sözlü ve çalışma yerinde yapılmalı, mümkünse uygulamalı gösterimlerle desteklenmelidir.
- Deneyimsiz çalışanlar daha kapsamlı bilgilendirilmelidir.
- Kimyasalların vücuda giriş yolları (solunum, deri, yutma), belirtileri, KKD’nin yanlış kullanımının korumayı nasıl ortadan kaldırdığı ve çalışma alanında yemek yeme, sigara içme gibi davranışların riskleri anlatılmalıdır.
- Bilgilendirmenin tarihi, konuları, katılanlar ve bilgilendirmeyi yapan kişi kayıt altına alınmalı, katılanlar imzalamalıdır.
- İşveren, çalışanların talimatı anladığından ve uyguladığından emin olmalıdır.
Kimyasal Envanteri ve Güvenlik Bilgi Formlarına Erişim
İşyerinde kullanılan bütün tehlikeli kimyasalların güncel bir listesi tutulmalı ve her kimyasalın Türkçe güvenlik bilgi formu çalışanların kolayca ulaşabileceği bir yerde (kâğıt ya da dijital) bulunmalıdır. Güvenlik bilgi formunun bölümleri ve maruziyet sınır değerleri için Kimyasal Maruziyet Sınır Değerleri ve Güvenlik Bilgi Formu yazımıza göz atabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- Tehlikeli kimyasallar envanteri güncel mi?
- Her kimyasalın Türkçe güvenlik bilgi formu var ve ulaşılabilir mi?
- Her kimyasal ya da çalışma alanı için çalışma talimatı hazırlandı mı?
- Talimatlar risk değerlendirmesine dayanıyor ve 7 bölümü içeriyor mu?
- Talimatlar çalışma yerinin yakınında, görünür şekilde asılı mı?
- Talimatlar çalışanların anlayacağı dilde mi?
- Çalışanlar talimatlar üzerinden bilgilendirildi ve kayıt tutuldu mu?
- Talimatlar süreç ya da kimyasal değişikliklerinde güncelleniyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal çalışma talimatı zorunlu mu?
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, tehlikeli kimyasallarla çalışanlara sözlü talimat ve yazılı bilgilerle desteklenmiş eğitim verilmesini ister. Çalışma talimatı bu yazılı bilginin en pratik ve yaygın biçimidir.
Güvenlik bilgi formu varken ayrıca talimat gerekir mi?
Evet, önerilir. Güvenlik bilgi formu ayrıntılı ve tedarikçi tarafından hazırlanmış genel bir belgedir; çalışma talimatı ise işyerine özgü, kısa ve sahada kullanılabilir bir özetidir.
Çalışma talimatında neler bulunmalı?
Uygulama alanı, kimyasalın tanımı, tehlikeleri, koruyucu önlemler ve KKD, tehlike anında yapılacaklar, ilk yardım ve atıkların bertarafı.
Birden fazla kimyasal için tek talimat hazırlanabilir mi?
Aynı riskleri taşıyan ve aynı önlemleri gerektiren kimyasallar için grup talimatı hazırlanabilir.
Talimat hazırlanacak kimyasalları önceliklendirmek için Kimyasal Envanter ve Risk Önceliklendirme yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
İyi bir kimyasal çalışma talimatı, güvenlik bilgi formundaki bilgiyi çalışanın elinde işe yarar bir kurala dönüştürür. Risk değerlendirmesine dayanan, anlaşılır dilde yazılmış, çalışma yerinde asılı ve düzenli bilgilendirmeyle desteklenen talimatlar, kimyasal kazaların ve maruziyetin önlenmesinde en etkili araçlardan biridir.
