Bir fabrikada onlarca, bazen yüzlerce farklı kimyasal kullanılır: boyalar, tiner, yapıştırıcılar, yağlar, asitler, temizlik ürünleri, döküm ve kaynak sarf malzemeleri… Hepsini aynı anda ayrıntılı olarak değerlendirmek ve hepsinde ortam ölçümü yapmak çoğu zaman mümkün değildir. Peki önce hangisine odaklanmalı? Bu yazıda kimyasal envanterinden yola çıkarak tehlike, miktar ve kullanım sıklığına göre öncelik belirlemeyi adım adım ve örnek bir hesapla anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 22. sayısında yer alan ve 2004 İSG sempozyumlarında sunulan kimyasal risk önceliklendirme yönteminden (Türkiye Kimya Sanayicileri Derneği) yararlanılarak hazırlanmıştır. Dergideki eski “R ifadeleri” yerine güncel H ifadeleri kullanılmış, yasal bilgiler güncel Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre yazılmıştır.
Neden Önceliklendirme?
Kimyasal risk değerlendirmesi, keskin bir kenar veya yüksekten düşme gibi fiziksel risklere göre çok daha karmaşıktır: Maddeler çeşitlidir, tehlikeleri farklıdır, maruziyet kullanım koşullarına göre değişir. Önceliklendirme, sınırlı zaman ve bütçeyi en büyük potansiyel riske yönlendirmeyi sağlar. Ayrıntılı değerlendirme, ölçüm ve önlemler önce “A” önceliğindeki maddelerden başlar.
Yasal dayanak: Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’ne göre işveren, işyerinde tehlikeli kimyasal madde bulunup bulunmadığını tespit eder ve risk değerlendirmesi yapar. Değerlendirmede maddenin tehlikeleri, Türkçe güvenlik bilgi formu, yetkili laboratuvarca ölçülen maruziyetin türü, düzeyi ve süresi, maddenin miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı, sınır değerler, mevcut önlemlerin etkisi, sağlık gözetimi sonuçları, maddeler arası etkileşimler ve bakım-onarım gibi özel işler dikkate alınır.
Adım 1: Kimyasal Envanteri
Her şey eksiksiz bir envanterle başlar. Her ürün için şu bilgiler bir tabloda toplanır:
- Ürünün ticari adı ve tedarikçisi
- Kullanıldığı bölüm ve iş
- Yıllık veya aylık kullanım miktarı
- Kullanım sıklığı
- Güvenlik bilgi formunun (GBF) güncel Türkçe sürümü; özellikle 2. bölüm (tehlike tanımlaması), 8. bölüm (maruziyet kontrolleri) ve 15. bölüm (mevzuat bilgileri)
- Fiziksel hâli (sıvı, toz, gaz) ve kullanım biçimi (püskürtme, fırçayla, kapalı sistem)
Envanter çıkarılırken depoda unutulmuş, etiketsiz veya artık kullanılmayan ürünler de ayıklanır; bu tek başına riski azaltır.
Adım 2: Tehlike Sınıfı (I-V)
Her ürün, GBF ve etiketteki zararlılık ifadelerine (H ifadeleri) göre beş tehlike sınıfından birine yerleştirilir. Aşağıdaki eşleştirme bir başlangıç önerisidir:
| Sınıf | Tanım | Örnek H ifadeleri |
|---|---|---|
| I | Sağlık açısından sınıflandırılmamış | Sağlık tehlikesi ifadesi yok |
| II | Tahriş edici | H315, H319, H335, H336 |
| III | Zararlı (akut toksisite kategori 4) | H302, H312, H332, H373 |
| IV | Toksik, aşındırıcı, hassaslaştırıcı, şüpheli kanserojen | H301, H311, H331, H314, H318, H317, H334, H351, H361, H371 |
| V | Çok toksik, kanserojen, mutajen, üreme için toksik (kategori 1A/1B), tek veya tekrarlı maruziyette organ hasarı | H300, H310, H330, H340, H350, H360, H370, H372 |
Bir ürünün birden fazla H ifadesi varsa en yüksek sınıf esas alınır. Kanserojen ve mutajen maddeler için ayrıca Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uygulanır.
Adım 3: Muhtemel Maruziyet (I-V)
Muhtemel maruziyet, miktar ve kullanım sıklığı birlikte değerlendirilerek bulunur.
| Kullanım sıklığı sınıfı | Tanım |
|---|---|
| I. Ara sıra | Yılda birkaç gün |
| II. Mevsimlik | Ayda birkaç gün veya yılda birkaç hafta |
| III. Süreksiz | Haftada birkaç gün veya yılda birkaç ay |
| IV. Sürekli | Yıl boyunca her gün |
Miktar ise işletmenin toplam kullanımına göre I (ihmal edilebilir), II (az), III (orta), IV (önemli) ve V (çok önemli) olarak sınıflandırılır. Örneğin bir ürünün miktarı, en çok kullanılan ürünün miktarına oranlanarak sınıflandırılabilir. Dergideki tabloya göre muhtemel maruziyet:
| Miktar \ Sıklık | I | II | III | IV |
|---|---|---|---|---|
| I | I | I | I | I |
| II | II | II | II | II |
| III | III | III | III | IV |
| IV | III | IV | IV | V |
| V | IV | V | V | V |
Adım 4: Öncelik Sınıfı (A, B, C)
Tehlike sınıfı ile muhtemel maruziyet birleştirilerek öncelik bulunur:
| Maruziyet \ Tehlike | I | II | III | IV | V |
|---|---|---|---|---|---|
| V | B | B | A | A | A |
| IV | C | B | B | A | A |
| III | C | C | B | B | A |
| II | C | C | B | B | A |
| I | C | C | B | B | B |
- A: Yüksek öncelik. Ayrıntılı risk değerlendirmesi ve ortam ölçümü hemen planlanır; ikame ve teknik önlemler öncelikle değerlendirilir.
- B: Orta öncelik. A grubundan sonra değerlendirilir; mevcut önlemlerin yeterliliği kontrol edilir.
- C: Düşük öncelik. Genel önlemler ve eğitimle yönetilir, değişiklik olduğunda yeniden ele alınır.
Adım 5: Bölümleri Karşılaştırmak İçin Puan
Hangi bölümün daha riskli olduğunu görmek için her ürüne bir puan verilebilir. Yöntemde her tehlike sınıfı bir öncekinin yaklaşık 10 katı, her maruziyet sınıfı bir öncekinin yaklaşık 3 katı ağırlıkla hesaplanır:
Puan = 10(Tehlike sınıfı − 1) × 3,16(Maruziyet sınıfı − 1)
Tehlike katsayısının 10 kat artmasının nedeni, en az tehlikeli sınıftaki maddelerin sınır değerlerinin yüzlerce mg/m³ düzeyindeyken en tehlikeli sınıftakilerin birkaç µg/m³ düzeyinde olmasıdır; aradaki fark yaklaşık 105‘tir. Bölümdeki ürünlerin puanları toplanır ve tesisin toplam puanına oranlanır.
Örnek hesap, küçük bir metal ürünler fabrikası:
| Ürün | Bölüm | Tehlike | Maruziyet | Öncelik | Puan |
|---|---|---|---|---|---|
| Döküm bağlayıcı reçine | Döküm | IV | V | A | 1000 × 100 = 100.000 |
| Endüstriyel yapıştırıcı | Montaj | IV | IV | A | 1000 × 31,6 = 31.600 |
| Kesme yağı | İşleme | II | IV | B | 10 × 31,6 = 316 |
| Yağ giderici solvent | Temizleme | III | III | B | 100 × 10 = 1.000 |
| Ambalaj bandı yapıştırıcısı | Ambalaj | I | II | C | 1 × 3,16 ≈ 3 |
Bu tabloda toplam puanın yaklaşık dörtte üçü döküm bölümünden gelir; ayrıntılı değerlendirme ve ölçüm önce döküm bölümünde ve bağlayıcı reçinede başlatılır. Dergideki gerçek fabrika örneğinde de en yüksek pay döküm (%46) ve montaj (%37) bölümlerinde çıkmıştı.
Yöntemin Sınırları
- Bu bir önceliklendirmedir, risk değerlendirmesinin yerine geçmez; A ve B grubundaki maddeler için ayrıntılı değerlendirme yapılmalıdır.
- Kullanım biçimi (püskürtme veya kapalı sistem), sıcaklık, tozuma ve uçuculuk puana doğrudan girmez; bunlar ayrıca değerlendirilmelidir. Bunun için Kontrol Bantlama yöntemi tamamlayıcıdır.
- Maddeler arasındaki etkileşimler ve proses sırasında oluşan maddeler (kaynak dumanı, döküm gazları, ayrışma ürünleri) envanterde görünmeyebilir.
- Yangın, patlama ve reaktivite gibi fiziksel tehlikeler ayrıca ele alınmalıdır.
- Mevcut önlemlerin etkisi hesaba katılmaz; aynı puanlı iki ürün çok farklı risk taşıyabilir.
- Sınır değeri olan maddelerde yetkili laboratuvar ölçümünün yerine geçmez.
Önceliklendirmeden Sonra
- A grubundaki her madde için ikame imkânı araştırılır.
- Kullanım koşulları sahada incelenir, gerekirse yetkili laboratuvarca ortam ve kişisel maruziyet ölçümü yapılır.
- Önlemler öncelik sırasıyla belirlenir: kapalı sistem, yerel emiş, genel havalandırma, organizasyonel önlemler, son olarak KKD.
- Çalışanlar eğitilir; GBF’ler çalışma alanında erişilebilir tutulur.
- Envanter ve öncelikler yeni ürün geldiğinde ve risk değerlendirmesi yenilendiğinde güncellenir.
Sınır değerler ve GBF için Kimyasal Maruziyet Sınır Değerleri ve Güvenlik Bilgi Formu, çalışma talimatı için Kimyasallar İçin Çalışma Talimatı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal envanteri zorunlu mu?
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği işverenden işyerindeki tehlikeli kimyasalları tespit etmesini ve miktar, kullanım şartları ve sıklığını da dikkate alarak risk değerlendirmesi yapmasını ister. Bunun pratikteki karşılığı güncel bir kimyasal envanteridir.
Tehlike sınıfı neye göre belirlenir?
Güvenlik bilgi formunun 2. bölümündeki ve etiketteki zararlılık ifadelerine (H ifadeleri) göre. Birden fazla ifade varsa en yüksek tehlike esas alınır.
Bu yöntem ölçümün yerine geçer mi?
Hayır. Önceliklendirme, ölçüm ve ayrıntılı değerlendirmenin nereden başlayacağını belirler; sınır değeri olan maddelerde maruziyet ölçümle doğrulanmalıdır.
Zararlı maddelerin vücuda giriş yolları ve etkileri için İş Toksikolojisine Giriş yazımıza bakabilirsiniz.
H360, H361 ve H362 ifadeli üreme için toksik maddeler için İşyerinde Üreme Sağlığı Riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Kimyasal riskleri yönetmenin ilk adımı ne kullandığınızı bilmektir. Envanteri çıkarmak, her ürünü tehlike, miktar ve kullanım sıklığına göre sınıflandırmak ve önceliği yüksek maddelerden başlamak, sınırlı kaynakları en çok fark yaratacak yere yönlendirir.
