Her kimyasal için ortam ölçümü yaptırmak ve her işlem için ayrıntılı bir maruziyet hesabı yapmak, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için zordur. Bu yüzden Avrupa’da, kimyasalın tehlikesi, kullanılan miktar ve havaya karışma eğilimi gibi birkaç basit bilgiyle gerekli önlem düzeyini belirleyen yöntemler geliştirilmiştir. Bu yaklaşıma kontrol bantlama (control banding) denir. Bu yazıda Almanya’nın Basit Önlemler Konsepti (EMKG) örneğinden yola çıkarak kontrol bantlamanın mantığını ve sınırlarını anlatıyoruz.
Yazı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu’nun 2009 tarihli “Kimya Sektörü İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi”nde yer alan Alman Federal İş Güvenliği ve İş Sağlığı Enstitüsü’nün (BAuA) “Tehlikeli Maddeler İçin Basit Önlemler Konsepti” (EMKG, 2008) çevirisinden ve Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’ten yararlanılarak hazırlanmıştır. Rehberdeki sürüm, artık kullanılmayan eski R ifadelerine dayandığından, burada yalnızca yöntemin mantığı anlatılmıştır.
Kontrol Bantlama Nedir?
Kontrol bantlama, bir kimyasalla yapılan iş için gerekli önlem düzeyini, ölçüm yapmadan, üç temel soruyu yanıtlayarak belirleyen bir yöntemdir:
- Kimyasal ne kadar tehlikeli? (tehlike grubu)
- Ne kadar kullanılıyor? (miktar)
- Havaya ne kadar kolay karışıyor? (uçuculuk ya da tozuma)
Bu üç bilginin birleşimi, kimyasalı bir “önlem bandına” yerleştirir. Her bant için önceden hazırlanmış bir önlem paketi vardır.
Adım 1: Tehlike Grubu
Kimyasalın sağlık tehlikesi, güvenlik bilgi formundaki tehlike sınıflandırmasından belirlenir ve beş gruba ayrılır: düşük tehlikeli maddelerden (A) kanserojen, mutajen ve üreme için toksik maddelere (E) kadar. Güncel uygulamada bu sınıflandırma, güvenlik bilgi formunun 2. bölümündeki H ifadelerine göre yapılır. Toksikolojik verileri eksik olan maddeler, tedbir amacıyla bir üst gruba alınır.
Adım 2: Miktar
| Miktar grubu | Katılar | Sıvılar |
|---|---|---|
| Düşük | Gram düzeyinde | Mililitre düzeyinde |
| Orta | Kilogram düzeyinde | Litre düzeyinde |
| Yüksek | Ton düzeyinde | Metreküp düzeyinde |
Esas alınan, bir işlemde kullanılan miktardır. Kararsız kalındığında bir üst grup seçilir.
Adım 3: Havaya Karışma Eğilimi
| Grup | Sıvılar (oda sıcaklığında) | Katılar |
|---|---|---|
| Düşük | Kaynama noktası 150 °C’nin üzerinde | Granül, pelet, pul, mum gibi tozumayan hâller |
| Orta | Kaynama noktası 50-150 °C arasında | İri taneli toz (şeker, deterjan gibi); hızla çöker |
| Yüksek | Kaynama noktası 50 °C’nin altında | İnce toz; dakikalarca havada asılı kalan bulut oluşturur (un, toner gibi) |
Sıvı yüksek sıcaklıkta kullanılıyorsa uçuculuğu artar ve daha üst gruba girebilir.
Adım 4: Önlem Düzeyi
| Önlem düzeyi | Ne zaman? | Önlemler |
|---|---|---|
| 1. Genel önlemler | Düşük tehlike, az miktar, düşük uçuculuk | İyi genel havalandırma, kapalı kaplar, hijyen kuralları, temizlik, eğitim |
| 2. Teknik önlemler | Orta düzey risk | Lokal emiş, çeker ocak, emişli tartım ve dolum noktaları |
| 3. Kapalı sistem | Yüksek tehlike, büyük miktar ya da yüksek uçuculuk | Kapalı aktarım, kapalı reaktör, eldivenli kabin |
| 4. Uzman desteği | Kanserojen, mutajen gibi en tehlikeli maddeler ya da en yüksek risk | Uzman değerlendirmesi, ölçüm ve özel önlemler |
Genel kural şudur: tehlike, miktar ve havaya karışma eğilimi arttıkça önlem düzeyi yükselir. Örneğin düşük tehlikeli bir sıvının birkaç mililitresi genel önlemlerle kullanılabilirken, orta tehlikeli ince bir tozun ton düzeyinde aktarımı kapalı sistem gerektirir.
Cilt Teması da Ayrıca Değerlendirilir
Yöntem, solunum yoluyla maruziyetin yanında cilt temasını da ayrıca ele alır. Kimyasalın cilde etkisi (tahriş edici, aşındırıcı, deriden emilen, alerji yapan) ile temasın büyüklüğü (sıçrama mı, bütün el mi) ve süresi (günde 15 dakikadan az ya da fazla) birlikte değerlendirilerek cilt koruma önlemlerinin düzeyi belirlenir. En yüksek düzeyde ilk tercih, maddenin daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilmesidir.
Önce İkame
Kontrol bantlamanın en değerli katkılarından biri, daha az tehlikeli bir seçeneğe geçmenin önlem düzeyini nasıl düşürdüğünü göstermesidir. Örneğin toz hâlindeki bir ürün yerine granül ya da pasta hâlindeki ürünü kullanmak, havaya karışma grubunu düşürür ve çoğu zaman pahalı teknik önlemlerden daha ekonomiktir. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği de önlemler sıralamasında ikameyi ilk sıraya koyar; ikame mümkün değilse proses ve mühendislik önlemleri, ardından toplu korunma, en son kişisel korunma gelir.
Sınırları: Ölçümün Yerine Geçmez
- Kontrol bantlama, Türkiye’de yasal ortam ölçümünün yerine geçmez. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, risk değerlendirmesinde yetkili laboratuvarca belirlenen maruziyetin dikkate alınmasını ve sağlık için risk oluşturabilecek kimyasalların düzenli ölçülmesini ister. Kontrol bantlama, önceliklendirme ve önlem seçimi için yardımcı bir araçtır.
- Yangın ve patlama riskleri, kaynak dumanı gibi süreç sırasında oluşan maddeler, gazlar ve çevre riskleri yöntemin kapsamı dışındadır; bunlar ayrıca değerlendirilmelidir.
- Yöntem, kimyasal sınıflandırması hakkında temel bilgi gerektirir; iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimiyle birlikte uygulanmalıdır.
- Seçilen önlemlerin etkinliği düzenli olarak kontrol edilmelidir; örneğin havalandırma ve emiş sistemleri belirli aralıklarla ölçülmelidir.
Uygulama Adımları
- İşyerindeki kimyasalların envanterini çıkarın ve güncel Türkçe güvenlik bilgi formlarını toplayın.
- Her kimyasal için tehlike grubunu H ifadelerine göre belirleyin.
- Her işlem için kullanılan miktarı ve havaya karışma eğilimini belirleyin.
- Önlem düzeyini belirleyin ve mevcut önlemlerle karşılaştırın.
- Önce ikame seçeneklerini değerlendirin.
- Eksik önlemleri uygulayın ve risk değerlendirmesine işleyin.
- Gerekli ortam ölçümlerini yetkili laboratuvara yaptırın.
- Önlemlerin etkinliğini düzenli olarak kontrol edin.
Diğer risk analizi yöntemleri için Risk Analizi Yöntemleri, maruziyet sınır değerleri için Kimyasal Maruziyet Sınır Değerleri yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kontrol bantlama nedir?
Kimyasalın tehlikesi, kullanılan miktar ve havaya karışma eğilimine göre gerekli önlem düzeyini ölçüm yapmadan belirleyen basit bir kimyasal risk değerlendirme yöntemidir.
Kontrol bantlama ortam ölçümünün yerine geçer mi?
Hayır. Türkiye’de Kimyasal Maddeler Yönetmeliği yetkili laboratuvarca yapılan maruziyet ölçümlerini ister; kontrol bantlama önlem seçimi için yardımcı bir araçtır.
Bir kimyasalın havaya karışma eğilimi nasıl belirlenir?
Sıvılarda kaynama noktasına (ya da buhar basıncına), katılarda ise toz hâline (granül, iri toz, ince toz) bakılır.
Önlem düzeyleri nelerdir?
Genel önlemler, lokal emiş gibi teknik önlemler, kapalı sistem ve uzman desteği.
Envanterdeki kimyasallar arasında öncelik belirlemek için Kimyasal Envanter ve Risk Önceliklendirme yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: Kimyasal İkame Nasıl Yapılır?.
İlgili yazı: Lokal Egzoz Havalandırması.
Sonuç
Kontrol bantlama, çok sayıda kimyasal kullanan işletmelerin hangi işlerde hangi önlemlere öncelik vermesi gerektiğini hızlıca görmesini sağlar. Doğru kullanıldığında ikameyi teşvik eder ve kaynakları en riskli işlere yönlendirir; ancak yasal ölçümlerin ve uzman değerlendirmesinin yerine değil, onlara yardımcı olarak kullanılmalıdır.
