Kimyasal İkame Nasıl Yapılır? Diklorometanlı Boya Sökücü, Solventli Yapıştırıcı ve Krom(VI) Örnekleri

Bir kimyasalın riskini azaltmanın en etkili yolu, onu daha az tehlikeli bir maddeyle veya yöntemle değiştirmektir: ikame. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği ve Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği, önlemler arasında ikameye ilk sırayı verir; ancak uygulamada ikame çoğu zaman “alternatif yok” denilerek atlanır. Bu yazıda ikamenin adım adım nasıl yapılacağını ve boya sökücüler, solventli yapıştırıcılar ve krom içeren ahşap koruyucular üzerinden somut örneklerle anlatıyoruz.

Yazı, ÇSGB İTK’nın 2009 tarihli Kimya Sektöründe İSG Rehberi’nde yer alan, diklorometanlı boya sökücülerin, solventli yer yapıştırıcılarının ve krom(VI) içeren ahşap koruyucuların ikamesine ilişkin Alman teknik kurallarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Kaynak eski tarihlidir; bu ürünlere ilişkin güncel piyasa kısıtlamaları ayrıca belirtilmiştir.

Neden İkame?

Havalandırma, kapalı sistem ve kişisel koruyucular riski azaltır ama tehlikeyi ortadan kaldırmaz; sistem arızalanır, filtre tıkanır, eldiven delinir. İkame ise tehlikenin kaynağını değiştirir. Yönetmeliklere göre:

• Kimyasal Maddeler Yönetmeliği: Tehlikeli kimyasal yerine çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden tehlikesiz veya daha az tehlikeli olan kimyasal kullanılır; işin özelliği nedeniyle ikame mümkün değilse diğer önlemler öncelik sırasıyla uygulanır.
• Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği: Teknik olarak mümkünse kanserojen veya mutajen madde, daha az tehlikeli madde, karışım veya yöntemle değiştirilir.
• Tozla Mücadele Yönetmeliği: Toz oluşumuna neden olabilecek tehlikeli madde yerine daha az tehlikeli maddelerin kullanılmasını ister.

İkame Adım Adım

1. Tespit: Kimyasal envanterinden yüksek öncelikli maddeleri belirleyin (kanserojen, mutajen, üreme için toksik, hassaslaştırıcı, çok toksik). Ayrıntılar için Kimyasal Envanter ve Risk Önceliklendirme yazımıza bakabilirsiniz.
2. İşlevi tanımlayın: Madde ne işe yarıyor? Bazen asıl soru “bu maddeyi neyle değiştiririz” değil, “bu işe gerçekten gerek var mı” veya “bu işi başka bir yöntemle yapabilir miyiz” sorusudur.
3. Alternatifleri araştırın: Farklı madde (daha az tehlikeli formül), farklı fiziksel form (toz yerine pasta, granül veya sıvı) veya farklı yöntem (kimyasal sökme yerine mekanik sökme, solventli yerine su bazlı ürün).
4. Karşılaştırın: Alternatiflerin sağlık, yangın, çevre riskleri ve teknik uygunluğu birlikte değerlendirilir. Bir riski azaltırken başka bir riski artırmamaya dikkat edilir (ör. yanmayan ama daha toksik bir çözücü).
5. Deneyin ve uygulayın: Küçük ölçekli deneme yapın, çalışanların görüşünü alın.
6. Belgeleyin: İkame değerlendirmesini ve gerekçesini risk değerlendirmesine yazın; ikame mümkün değilse nedenini açıklayın.

Örnek 1: Diklorometanlı Boya Sökücüler

Kaynakta anlatıldığı gibi, geleneksel boya sökücülerin önemli bir bölümü yüksek oranda diklorometan (metilen klorür) içerir. Diklorometan:

• Çok uçucudur, buharı havadan ağırdır ve çukurlarda, kapalı alanlarda ve merdiven boşluklarında birikir.
• Yüksek derişimde narkoz etkisi yapar; kapalı alanlarda bilinç kaybı ve ölümle sonuçlanan olaylara neden olmuştur.
• Vücutta karbonmonoksite dönüşerek kalbe yük bindirir.
• Sıcak yüzeylerle temasta zehirli gazlara ayrışabilir; bu yüzden çalışma alanında ısıtıcı ve açık alev bulunmamalıdır.

Bu riskler nedeniyle AB’de diklorometan içeren boya sökücülerin tüketicilere satışı yasaklanmış, profesyonel kullanımı ise sıkı koşullara bağlanmıştır; Türkiye’de de kimyasalların kısıtlanmasına ilişkin mevzuat (KKDİK Ek-17) benzer kısıtlamalar içerir. İkame seçenekleri:

• Diklorometan içermeyen, daha düşük uçuculuklu çözücü bazlı sökücüler
• Alkali (kostik) sökücüler; bunlar aşındırıcıdır, püskürtülmemeli ve uygun göz-cilt koruması kullanılmalıdır
• Mekanik yöntemler: kazıma, ısıyla sökme (uygun havalandırma ve kurşunlu boya riskine dikkat ederek), kumlama

Diklorometanlı ürün kullanılmak zorundaysa: kapalı alanda ve merdiven boşluğunda yukarıdan aşağıya değil, buharın birikmesine izin vermeyecek şekilde çalışılır; güçlü havalandırma sağlanır; yalnız çalışılmaz; ısıtıcılar alandan çıkarılır; maddeye uygun eldiven ve solunum koruması kullanılır. Kapalı alanlar için Kapalı Mekânda Çalışma yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek 2: Solventli Yer Yapıştırıcıları

Parke, halı ve PVC zemin döşemesinde kullanılan yapıştırıcılar, çözücü içeriklerine göre sınıflandırılır: yüksek çözücülü, düşük çözücülü ve çözücüsüz ürünler. Geniş alanlarda yere sürülen solventli yapıştırıcılar, döşemecilerin yoğun buhar soluması ve yangın-patlama riski demektir.

• İkame: Mümkün olan her yerde su bazlı dispersiyon veya çözücüsüz yapıştırıcılar
• Çözücülü ürün zorunluysa: havalandırma, tutuşturucu kaynakların kapatılması (doğalgaz cihazlarının pilot alevleri dahil), Ex olmayan elektrikli aletlerin kullanılmaması, uygun solunum ve cilt koruması

Örnek 3: Krom(VI) İçeren Ahşap Koruyucular

Bazı geleneksel ahşap emprenye ürünleri krom(VI) bileşikleri içerir; krom(VI) kanserojendir ve güçlü bir deri alerjenidir. Kaynakta, bu ürünlerin yerine geçebilecek kromsuz koruyucular ve bunların kullanım sınırları anlatılır. İkame mümkün değilse kapalı emprenye sistemleri, emprenye sonrası malzemeyle temasın sınırlanması ve uygun eldiven kullanımı esastır. Krom alerjisi için Çimento ile Güvenli Çalışma yazımıza bakabilirsiniz.

İkame Kontrol Listesi

• Kanserojen, mutajen, üreme için toksik ve hassaslaştırıcı ürünler belirlendi
• Her biri için “bu işe gerek var mı, başka yöntem var mı?” soruldu
• Alternatif ürünler sağlık, yangın ve çevre açısından karşılaştırıldı
• Seçilen alternatif denendi, çalışanların görüşü alındı
• İkame değerlendirmesi ve gerekçesi risk değerlendirmesine yazıldı
• Güncel piyasa kısıtlamaları (KKDİK Ek-17) kontrol edildi
• İkame mümkün değilse diğer önlemler öncelik sırasıyla uygulandı