Çimento, inşaatın en sıradan malzemesi gibi görünür; oysa harç, sıva ve beton işlerinde çalışanların önemli bir kısmı ondan zarar görür. Yaş çimento cildi tahriş eder, alerjiye yol açar ve fark edilmeden ciddi kimyasal yanıklara neden olabilir; çimento tozu solunum yollarını tahriş eder; 25 kiloluk torbalar da beli zorlar. Bu yazıda çimentonun sağlık etkilerini ve inşaatta alınacak önlemleri ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin inşaat sektörüne ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan “İnşaatta İş Sağlığı Güvenliği ve Çimento Kullanımı” (kaynak: İngiltere HSE, CIS26) yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır.
Çimento Sağlığı Üç Yolla Etkiler
- Deri teması: Dermatit (egzama) ve çimento yanıkları
- Tozların solunması: Burun, boğaz ve solunum yollarının tahrişi
- Elle taşıma: Torbaların kaldırılması ve harç yapımı sırasında bel, sırt, kol ve omuz zorlanmaları
Çimento Dermatiti (Egzama)
Dermatit gelişen ciltte kaşıntı, yanma, kızarıklık, kuruluk ve çatlaklar görülür. Çimento iki farklı yolla dermatite neden olur:
| Tür | Nedeni | Özelliği |
|---|---|---|
| Tahriş dermatiti | Çimentonun ve kumla karışımının cildi aşındırması, alkali yapısı | Tedavi edilebilir; ancak uzun süreli maruziyetle ağırlaşır ve alerjiye zemin hazırlar. |
| Alerjik dermatit | Çimentoda bulunan altı değerlikli krom (kromat)‘a karşı duyarlılık gelişmesi | Bir kez duyarlılık geliştiğinde, sonraki küçük maruziyetler bile dermatiti tetikler. Kalıcıdır. |
Dergide aktarılan araştırmalara göre inşaat işçilerinin %5–10’unda çimentoya karşı duyarlılık gelişmektedir; özellikle sıvacılar, duvarcılar ve beton hazırlama ve dökme işinde çalışanlar risk altındadır. Alerjik dermatit nedeniyle birçok deneyimli usta mesleğini bırakmak zorunda kalabilmektedir.
Önemli: Kromat ciltte ne kadar uzun kalırsa deriye o kadar fazla nüfuz eder ve duyarlılık riski artar. Bu yüzden çimentonun bütün gün ciltte kalmasına izin verilmemeli, cilt gün içinde düzenli olarak temizlenmelidir.
Düşük kromlu çimento: Avrupa Birliği’nde, ciltle temas edebilecek çimentolarda suda çözünür altı değerlikli krom miktarı sınırlandırılmıştır; bunun için çimentoya krom indirgeyici katkılar eklenir. Satın alırken düşük kromlu çimento tercih edilmesi, ancak bu katkının etkisinin depolama süresiyle azaldığı için torbadaki son kullanma tarihine de dikkat edilmesi önerilir.
Çimento Yanıkları
Yaş çimento güçlü bir alkalidir ve ciltte ciddi kimyasal yanıklara ve ülserlere yol açabilir. Tehlikeli olan, bu yanıkların ilk anda acı vermeyebilmesidir.
- Yaş beton üzerinde diz çökerek çalışmak
- Çimentonun ayakkabı, çizme veya eldiven içine kaçması
- Çimentoya bulanmış iş elbisesinin uzun süre giyilmesi
Bu tür yanıkların iyileşmesi aylar sürebilir; çok ağır vakalarda deri nakli bile gerekebilir. Çimento sıçraması gözde ciddi kimyasal yanığa da yol açar.
İlk yardım: Ciltteki çimento hemen bol suyla yıkanmalı, ıslanmış giysiler ve ayakkabılar çıkarılmalıdır. Göze sıçradığında göz kapakları açık tutularak uzun süre temiz suyla yıkanmalı ve sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Kimyasal yanıkların ilk yardımı için Elektrik ve Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım yazımıza bakabilirsiniz.
Toz ve Elle Taşıma
- Toz: Torba boşaltma ve atma sırasında yoğun çimento tozu oluşur. Ayrıca yıkım, beton kesme ve kırma işlerinde silika içeren tozlar açığa çıkar. Mümkünse hazır beton kullanılmalı; beton kesme ve kırmada ıslak yöntem ve toz emişli aletler kullanılmalı, gerekiyorsa uygun toz maskesi takılmalıdır.
- Elle taşıma: Çimentonun 25 kg’lık torbalarda ya da dökme olarak tedarik edilmesi, torbaların mekanik araçlarla taşınması ve taşıma mesafelerinin kısaltılması önerilir. Ayrıntılar için Elle Taşıma ve NIOSH Kaldırma Denklemi yazımıza bakabilirsiniz.
Korunma Önlemleri
Teması Ortadan Kaldırın ya da Azaltın
- Hazır beton, mekanik karıştırma ve uzun saplı aletler gibi yöntemlerle çimentoyla doğrudan teması azaltın.
- Yaş beton üzerinde diz çökerek çalışmaktan kaçının; gerekiyorsa su geçirmez dizlik kullanın.
Yıkama İmkânı Sağlayın
- Şantiyede kolları da yıkamaya yetecek genişlikte lavabolar, sıcak ve soğuk su, sabun ve kâğıt havlu bulundurun.
- Çalışanların ellerini ve ciltlerini mola öncesinde ve iş bitiminde yıkayıp kurulamasını sağlayın; çimento ciltte kalmamalıdır.
- Kıyafet değiştirme ve kurutma için uygun yerler sağlayın.
Kişisel Koruyucu Donanım
- Çimentoya ve alkaliye dayanıklı, içi pamuk astarlı, nitril kaplı eldivenler kullanın; eldiven içine çimento kaçarsa hemen çıkarıp eli yıkayın.
- Uzun kollu iş elbisesi ve uzun konçlu, su geçirmez çizme giyin; pantolon paçalarını çizmenin üzerine indirin ki çimento içeri girmesin.
- Çimento sıçrama riski olan işlerde koruyucu gözlük takın.
Uygun eldiven standartları için KKD Standartları ve İşaretleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık Gözetimi
- Çimentoyla çalışanların cildi, işyeri hekiminin planladığı düzenli aralıklarla kontrol edilmeli ve sonuçlar kaydedilmelidir.
- İşyeri hekiminin eğittiği bir “sorumlu kişi” de dermatitin erken belirtilerini tanıyıp bildirebilir.
- Çalışanlar ciltlerindeki kızarıklık, kuruluk ve çatlakları erken bildirmeleri için bilgilendirilmeli ve teşvik edilmelidir. Erken yakalanan tahriş dermatiti, kalıcı alerjiye dönüşmeden tedavi edilebilir.
Kontrol Listesi
- Mümkün olan işlerde hazır beton ve mekanik yöntemler kullanılıyor mu?
- Şantiyede sıcak su, sabun ve havlu bulunan yıkama yerleri var mı?
- Çalışanlara uygun eldiven, uzun konçlu çizme ve koruyucu gözlük veriliyor mu?
- Yaş betonda diz çökerek çalışma önleniyor mu?
- Çimentoyla çalışanlar cilt belirtileri ve çimento yanıkları konusunda bilgilendirildi mi?
- Cilt kontrolleri yapılıyor ve kaydediliyor mu?
- Torbalar 25 kg ile sınırlı ve mekanik taşıma kullanılıyor mu?
- Beton kesme ve kırmada toz kontrolü yapılıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
Çimento cilde zarar verir mi?
Evet. Yaş çimento tahriş dermatitine, içerdiği altı değerlikli krom nedeniyle alerjik dermatite ve alkali yapısı nedeniyle ciddi kimyasal yanıklara yol açabilir.
Çimento yanığı nasıl olur?
Genellikle yaş betonda diz çökerek çalışırken ya da çimento ayakkabı veya eldiven içine kaçtığında, alkali çimentonun ciltle uzun süre temas etmesi sonucu oluşur; ilk anda acı vermeyebilir.
Çimento alerjisi geçer mi?
Kromata karşı bir kez duyarlılık geliştiğinde bu genellikle kalıcıdır ve küçük maruziyetler bile dermatiti tetikleyebilir. Bu yüzden önleme ve erken tanı çok önemlidir.
Çimentoyla çalışırken hangi eldiven kullanılmalı?
Çimentoya ve alkaliye dayanıklı, genellikle içi pamuk astarlı nitril kaplı eldivenler önerilir; eldiven içine çimento kaçmamasına dikkat edilmelidir.
Sonuç
Çimentonun zararları sinsidir: dermatit yavaş yavaş gelişir, yanıklar ilk anda acıtmayabilir. Teması azaltmak, cildi gün içinde yıkamak, doğru eldiven ve çizme kullanmak ve cildi düzenli kontrol etmek, ustaların yıllarca sağlıklı çalışabilmesinin anahtarıdır.
