“Her şey zehirdir; zehir ile ilacı ayıran dozdur.” Bu söz, iş toksikolojisinin temelini özetler. İşyerinde kullanılan bir kimyasalın zarar verip vermeyeceğini yalnızca maddenin kendisi değil; ne kadar, ne süreyle, hangi yolla alındığı ve vücutta neye dönüştüğü belirler. Bu yazıda işyerindeki zehirli maddelerin vücuda giriş yollarını, zehirlenme türlerini ve başlıca madde gruplarının etkilerini İSG profesyonelleri ve çalışanlar için temel kavramlarla anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 22. sayısındaki “Toksik Maddeler ve Etkileri” ve “İşyeri Ortamında Bulunan Toksik Maddelerin Sağlık ve Çevresel Etkileri” yazılarından yararlanılarak hazırlanmış ve genel iş sağlığı bilgileriyle genişletilmiştir. Yazı bilgilendirme amaçlıdır; tedavi bilgisi içermez.
Temel Kavramlar
- Toksik madde: Vücuda belirli bir dozun üzerinde girdiğinde zararlı etki yapan maddedir.
- Doz: Vücuda giren madde miktarıdır. İşyerinde doz; havadaki derişim, maruziyet süresi, solunum hızı (ağır işte artar) ve deri teması ile belirlenir.
- Doz-yanıt ilişkisi: Doz arttıkça etkinin şiddeti ve etkilenen kişi sayısı artar. Mesleki maruziyet sınır değerleri bu ilişkiye dayanılarak belirlenir.
- Lokal ve sistemik etki: Bazı maddeler temas ettikleri yerde (deri, göz, solunum yolu) hasar yapar; bazıları kana geçerek uzak organları (beyin, karaciğer, böbrek, kemik iliği) etkiler.
- Hedef organ: Maddenin en çok etkilediği organdır; çözücüler için sinir sistemi ve karaciğer, kurşun için sinir sistemi, kan ve böbrek gibi.
Vücuda Giriş Yolları
- Solunum yolu: İşyerinde en önemli giriş yoludur. Gazlar, buharlar, dumanlar, sisler ve tozlar solunur. Tozlarda tanecik büyüklüğü önemlidir: Çok küçük tanecikler akciğerin derinliklerine kadar ulaşır.
- Deri yolu: Birçok organik çözücü, bazı pestisitler ve aminler sağlam deriden emilir. Sınır değer listelerinde “Deri” notu, bu yolla önemli miktarda alım olabileceğini gösterir; bu maddelerde yalnızca havayı ölçmek yetmez.
- Sindirim yolu: Kirli elle yemek yeme, sigara içme veya çalışma alanında yiyecek bulundurma ile olur. Kurşun gibi metallerde önemli bir yoldur.
- Göz: Sıçrama ve buharlarla tahriş ve yanıklar; bazı maddeler gözden de emilebilir.
Hijyen kuralları bir önlemdir: Çalışma alanında yememek, içmemek ve sigara içmemek, molalardan önce el yıkamak ve iş elbisesini ev kıyafetinden ayrı tutmak, sindirim yoluyla ve aileye taşınan maruziyeti önler.
Zehirlenme Türleri
- Akut zehirlenme: Yüksek bir doza bir kez ya da kısa süre (24 saat) içinde birkaç kez maruz kalma sonucu ortaya çıkar. Örnek: kapalı alanda karbonmonoksit veya hidrojen sülfür zehirlenmesi.
- Subakut ve subkronik zehirlenme: Günler veya haftalar boyunca tekrarlanan maruziyetle ortaya çıkar.
- Kronik zehirlenme: Düşük dozlara aylar ve yıllar boyunca maruz kalma sonucu gelişir. Meslek hastalıklarının çoğu bu türdendir.
- Kümülatif etki: Vücuttan atılma hızı, alınma hızından yavaşsa madde birikir. Kurşun, kadmiyum ve cıva gibi metaller ile silika ve asbest gibi tozlar bu şekilde, yıllar içinde hastalığa yol açar.
Kronik ve kümülatif etkiler, belirtiler ortaya çıktığında çoğu zaman geri dönüşsüz olduğu için önleme ve sağlık gözetimi hayati önem taşır.
Vücutta Dönüşüm
Vücuda giren maddeler, başta karaciğer olmak üzere enzimlerle değişime uğrar (biyotransformasyon). Bu dönüşüm çoğu zaman maddeyi daha az zararlı ve kolay atılır hâle getirir (detoksifikasyon); bazen ise ana maddeden daha zararlı ürünler oluşur (biyoaktivasyon). Örneğin bazı çözücülerin ve aromatik aminlerin zararlı etkileri, vücutta oluşan ara ürünlerden kaynaklanır. Alkol ve bazı ilaçlar bu dönüşümü etkileyerek kimyasalların zararını artırabilir.
Başlıca Madde Grupları ve Etkileri
Gazlar
- Boğucu gazlar: Karbonmonoksit, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür, oksijenin yerini alan gazlar. Ayrıntılar için Rögar ve Kuyularda Zehirli Gazlar ve Karbonmonoksit Zehirlenmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
- Tahriş edici gazlar: Klor, amonyak, azot oksitler, kükürt dioksit, fosgen. Solunum yollarında ve akciğerde hasar yapar; bazılarının etkisi saatler sonra ortaya çıkabilir.
Organik çözücüler
- Boya, tiner, yapıştırıcı, temizlik ve yağ giderme ürünlerinde yaygındır; kolay buharlaşır ve hem solunum hem deri yoluyla alınır.
- Ortak etkileri: baş ağrısı, baş dönmesi, sersemlik (merkezi sinir sistemi), deride kuruma ve egzama.
- Bazılarının özel etkileri vardır: benzen kemik iliğini etkiler ve lösemi yapar; n-hekzan sinir hasarına yol açar; bazı klorlu çözücüler karaciğer ve böbreğe zarar verir.
Metaller
- Kurşun: Sinir sistemi, kan yapımı ve böbrekler; birikir.
- Cıva: Sinir sistemi ve böbrekler.
- Kadmiyum: Böbrek ve akciğer; kanserojen.
- Krom (VI) ve nikel bileşikleri: Deri alerjisi, akciğer kanseri.
- Arsenik ve berilyum: Kanserojen; berilyum ayrıca kronik akciğer hastalığı yapar.
- Çinko ve bakır dumanları: Kaynak ve döküm işlerinde “metal dumanı ateşi”.
Tozlar
- Akciğer hastalığı yapanlar (pnömokonyoz): Silika, asbest, kömür tozu.
- Sistemik zehirli tozlar: Kurşun, kadmiyum, arsenik içeren tozlar.
- Alerji yapanlar: Un, ahşap tozları, bazı enzimler; mesleki astım.
Kanser yapan maddeler için Mesleki Kanserler yazımıza bakabilirsiniz.
Birden Fazla Maruziyet
İşyerinde çalışanlar çoğu zaman tek bir maddeye değil, karışımlara maruz kalır. Bazı maddelerin etkileri toplanır (ör. benzer etkili çözücüler), bazıları birbirinin etkisini artırır. Gürültü ile bazı çözücülerin birlikte işitme kaybını artırabildiği bilinmektedir. Bu nedenle risk değerlendirmesinde maddelerin birbirleriyle etkileşimleri de dikkate alınmalıdır; Kimyasal Maddeler Yönetmeliği de bunu açıkça ister.
Maruziyet Nasıl Ölçülür?
- Ortam ve kişisel ölçüm: Çalışanın solunum bölgesinden alınan hava örnekleri, sınır değerlerle karşılaştırılır. Ölçümler yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarlarınca yapılır.
- Biyolojik izleme: Kanda, idrarda veya solunan havada maddenin ya da dönüşüm ürünlerinin ölçülmesidir (ör. kanda kurşun). Deri yoluyla alınan maddelerde ve kişisel koruyucuların etkinliğini görmede özellikle değerlidir.
- Sağlık gözetimi: İşyeri hekiminin işe giriş ve periyodik muayeneleri, erken etkileri yakalamayı sağlar.
Sınır değerlerin anlamı için Kimyasal Maruziyet Sınır Değerleri, hangi kimyasala önce odaklanılacağı için Kimyasal Envanter ve Risk Önceliklendirme yazılarımıza bakabilirsiniz.
Korunmanın Temel İlkeleri
- Zararlı maddeyi daha az zararlıyla değiştir (ikame)
- Kapalı sistem ve yerel emişle maddeyi kaynağında tut
- Genel havalandırmayı yeterli tut
- Maruziyet süresini ve maruz kalan kişi sayısını azalt
- Deri yoluyla alınan maddelerde uygun eldiven ve koruyucu giysi kullan
- Gerektiğinde uygun filtreli veya hava beslemeli solunum koruyucu kullan
- Çalışma alanında yeme, içme ve sigara içmeyi yasakla; el yıkama imkânı sağla
- Ölçüm, biyolojik izleme ve sağlık gözetimini düzenli yap
- Çalışanları maddelerin etkileri ve korunma yolları konusunda eğit
Solunum koruyucu seçimi için Solunum Koruyucu Seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasallar vücuda en çok hangi yolla girer?
İşyerinde en önemli yol solunumdur. Ancak birçok çözücü ve bazı pestisitler deriden de önemli miktarda emilir; kirli elle yemek yemek de sindirim yoluyla alıma yol açar.
Akut ve kronik zehirlenme arasındaki fark nedir?
Akut zehirlenme yüksek doza kısa süreli maruziyetle hemen ortaya çıkar. Kronik zehirlenme düşük dozlara uzun süre maruz kalmakla yavaş gelişir ve meslek hastalıklarının çoğu bu türdendir.
Kümülatif etki ne demek?
Maddenin vücuttan atılma hızının alınma hızından yavaş olması nedeniyle birikmesi ve zamanla zararlı düzeye ulaşmasıdır; kurşun ve kadmiyum tipik örneklerdir.
Biyolojik izleme nedir?
Çalışanın kanında, idrarında veya solunan havasında maddenin ya da dönüşüm ürünlerinin ölçülmesidir; vücuda gerçekte ne kadar madde girdiğini gösterir.
Çözücülerle birlikte gürültünün işitmeye etkisi için Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı yazımıza bakabilirsiniz.
Gebelik ve doğurganlık üzerindeki etkiler için İşyerinde Üreme Sağlığı Riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: İşyerlerinde İlaçlama.
İlgili yazı: Biyolojik İzleme.
Sonuç
İşyerindeki zehirli maddelerin etkisi; doz, süre, giriş yolu ve kişinin özelliklerine bağlıdır. Düşük dozlar bile yıllar içinde birikerek kalıcı hastalıklara yol açabilir. Maddeyi tanımak, maruziyeti kaynağında azaltmak, hijyen kurallarına uymak ve ölçüm ile sağlık gözetimini düzenli yapmak, iş toksikolojisinin işyerindeki karşılığıdır.
