Elektrik ve kimyasal yanıklar, işyerlerinde en sık görülen ve en çok yanlış müdahale edilen yaralanmalar arasındadır. Elektrik çarpan birine dokunan kurtarıcı da çarpılabilir; kimyasal toza doğrudan su dökülmesi yanığı derinleştirebilir. Bu yazıda Sağlık Bakanlığı’nın yeni hastane öncesi akış şemalarına dayanarak elektrik ve kimyasal yanıklarda doğru ilk yardımı ele alıyoruz.
Yazı, Sağlık Bakanlığı’nın 25 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan “Hastane Öncesi Acil Tıbbi Yardım ve Bakım Akış Şemaları”ndaki termal, elektrik ve kimyasal yanık algoritmalarından yararlanılarak hazırlanmıştır. Şemalardaki sıvı tedavisi, ilaç ve ileri tıbbi uygulamalara yer verilmemiştir.
Elektrik Çarpması ve Elektrik Yanıkları
Önce Güvenlik
Sağlık Bakanlığı şemaları, elektrik yanıklarında müdahaleden önce şu üç kuralı vurgular:
- Yaralının elektrik kaynağından ayrıldığından emin olmadan ona dokunmayın.
- Güç kaynağının kesilmiş olduğundan emin olun.
- Yere düşmüş kabloların sıçrama ve akım oluşturma ihtimaline karşı en az 10 metre uzakta durun.
Alçak gerilimde akımı sigortadan ya da şalterden kesin. Yüksek gerilim hatlarına ve tesislerine kesinlikle yaklaşmayın; enerjinin kesilmesi için elektrik dağıtım şirketine ve 112’ye haber verin.
İlk Yardım
- Akım kesildikten sonra 112’yi arayın.
- Bilincini ve solunumunu kontrol edin; solunum yoksa temel yaşam desteğine başlayın. Elektrik çarpması kalp ritmini bozarak kalp durmasına yol açabilir; varsa otomatik eksternal defibrilatörü (OED) kullanın.
- Elektrik çarpması düşmeye ve fırlamaya da yol açabileceğinden, omurga yaralanması ihtimaline karşı yaralıyı gereksiz yere hareket ettirmeyin.
- Yanık bölgelerine termal yanıklarda olduğu gibi müdahale edin.
Görünen yanık, asıl hasarı göstermez: Elektrik, akımın girdiği ve çıktığı noktalarda küçük yanıklar bıraksa da vücudun içinden geçerken kaslara, damarlara ve kalbe ciddi zarar verebilir. Bu yüzden elektrik çarpan herkes, kendini iyi hissetse bile hastaneye götürülmelidir.
Kimyasal Yanıklar
- Kendinizi koruyun: Eldiven ve gözlük kullanın; kimyasala çıplak elle dokunmayın.
- Maruziyeti kesin: Kimyasala bulaşmış giysileri, ayakkabıları ve takıları çıkarın.
- Toz kimyasalları önce uzaklaştırın: Şemalara göre toz kimyasal yanıklarda önce görünen parçalar ve kalıntılar silinir, süpürülür ya da fırçalanır; ardından yıkanır.
- Bol suyla yıkayın: Bölgeyi bol suyla, nazikçe ve en az 20 dakika boyunca yıkayın. Sıvı kimyasal yanıklarda doğrudan yıkamaya başlayın.
- Gözlere bulaştıysa: Göz kapaklarını açık tutarak, temiz suyla ya da göz duşuyla, sağlam gözü korumak için içten dışa doğru uzun süre yıkayın.
- 112’yi arayın ve mümkünse kimyasalın adını ve güvenlik bilgi formunu sağlık ekibine verin.
Kimyasalı nötralize etmeye çalışmayın (örneğin asidi bazla); tepkime ısı üreterek yanığı derinleştirebilir. Şemalar, kimyasal yanıklarda olası bir kimyasal, biyolojik, radyolojik ya da nükleer (KBRN) duruma da hazırlıklı olunmasını ister.
Termal Yanıklarda Temel Kurallar
- Yanık bölgesini musluk suyuyla soğutun.
- Yanık bölgesindeki giysileri ve takıları çıkarın; ancak deriye yapışmış olanları kaldırmayın, soymayın.
- Yanığın üzerini temiz ve nemli olmayan bir örtüyle ya da steril pansumanla kapatın.
- Geniş yanıklarda kişiyi üşütmeyin.
Termal yanıklarda ilk yardımın ayrıntıları için Yanıklarda İlk Yardım yazımıza bakabilirsiniz.
Hangi Yanıklar Uzman Merkezde Tedavi Gerektirir?
Sağlık Bakanlığı şemalarına göre şu yanıklarda yaralının yanık merkezine sevki değerlendirilir:
- Elektrik yanıkları ve kimyasal yanıklar
- El, yüz, ayak ve genital bölge yanıkları
- Büyük eklemleri içeren yanıklar
- Kol ya da bacağı çepeçevre saran yanıklar
- Duman ya da sıcak hava solunmasıyla birlikte olan yanıklar
- Kırık ya da başka yaralanmalarla birlikte olan yanıklar
- Geniş ya da derin yanıklar
Yani işyerinde görülen elektrik ve kimyasal yanıklar, küçük görünse bile, ilk yardımdan sonra mutlaka hastanede değerlendirilmelidir.
İşyerleri İçin Hazırlık
- Kimyasal kullanılan yerlerde göz duşu ve acil duş var ve çalışıyor mu?
- Kimyasalların güvenlik bilgi formları ilk yardım bölümüyle birlikte ulaşılabilir mi?
- Elektrik panoları kilitli ve şalterlerin yeri biliniyor mu?
- İşyerinde otomatik eksternal defibrilatör (OED) var ve ilk yardımcılar kullanımını biliyor mu?
- İlk yardım çantasında yanık örtüsü ve steril pansuman var mı?
- Çalışanlar elektrik ve kimyasal yanıklarda doğru müdahale konusunda eğitildi mi?
Sıkça Sorulan Sorular
Elektrik çarpan birine nasıl yardım edilir?
Önce akım kesilir; kişinin kaynaktan ayrıldığından emin olmadan ona dokunulmaz. Ardından 112 aranır, bilinç ve solunum kontrol edilir, gerekirse temel yaşam desteği ve OED uygulanır.
Yere düşen elektrik kablosundan ne kadar uzak durulmalı?
Sağlık Bakanlığı şemalarına göre sıçrama ve akım ihtimaline karşı en az 10 metre.
Kimyasal yanık kaç dakika yıkanmalı?
Bol suyla, nazikçe ve en az 20 dakika. Toz kimyasallar önce silinip fırçalandıktan sonra yıkanmalıdır.
Elektrik çarpan ama iyi görünen kişi hastaneye gitmeli mi?
Evet. Elektrik vücudun içinde görünmeyen hasarlar ve kalp ritim bozuklukları yapabilir; elektrik yanıkları uzman değerlendirmesi gerektiren yanıklar arasındadır.
İlgili yazı: Elektrik İşlerinde Güvenli Çalışma.
Sonuç
Elektrik ve kimyasal yanıklarda doğru ilk yardım, kurtarıcının güvenliğiyle başlar: akımı kesmeden dokunmamak, kimyasala korunmadan temas etmemek. Ardından elektrikte temel yaşam desteğine hazır olmak, kimyasalda ise bol suyla uzun süre yıkamak ve her durumda yaralıyı hastaneye ulaştırmak gerekir. Şemalardaki diğer yenilikler için Hastane Öncesi Acil Akış Şemaları Yenilendi yazımıza göz atabilirsiniz.
