Elektrik kazaları, sayıca diğer kazalardan az görünse de ölümle sonuçlanma oranı en yüksek kazalar arasındadır. Pano bakımı yapan elektrikçi, gerilim altındaki hatta yaklaşan vinç operatörü, yalıtımı bozuk bir uzatma kablosuyla çalışan işçi… Hepsi aynı görünmez tehlikeyle karşı karşıyadır. Bu yazıda elektrik işlerinde güvenli çalışmanın temel kurallarını, “beş güvenlik kuralı”nı, yalıtkan eldiven ve diğer elektrik KKD’lerini anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 32. sayısındaki “Elektrikte Güvenlik ve KKD Kullanımı” bölümünden yararlanılarak hazırlanmış; kaynaktaki gerilim kademeleri ve yaklaşma mesafeleri tablosu eski olduğundan kullanılmamış, uygulamalar güncel Avrupa standartlarına (TS EN 50110, TS EN 60903) göre yazılmıştır. Elektrik tesislerinde çalışmalar ayrıca Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ve ilgili mevzuata tabidir.
Elektrik Vücuda Ne Yapar?
- Elektrik çarpması: Akım vücuttan geçerken kas kasılmasına, solunumun durmasına ve kalp ritim bozukluğuna (ventriküler fibrilasyon) yol açabilir. Kişi bazen kasılma nedeniyle iletkeni bırakamaz.
- Yanıklar: Akımın giriş ve çıkış noktalarında derin yanıklar; içte görünenden çok daha büyük doku hasarı
- Ark ve parlama: Kısa devre sırasında oluşan elektrik arkı, binlerce derecelik ısı, ışık ve basınç dalgası üretir; ciddi yanık ve göz hasarına neden olur.
- İkincil kazalar: Çarpılan kişinin yüksekten düşmesi
Etkinin şiddeti; akımın büyüklüğüne, geçtiği yola, süreye ve kişinin ıslak olup olmamasına bağlıdır. Alçak gerilim de öldürebilir. Elektrik yanıklarında ilk yardım için Elektrik ve Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım yazımıza bakabilirsiniz.
Beş Güvenlik Kuralı
Elektrik tesislerinde gerilimsiz çalışmanın temeli, TS EN 50110’da da yer alan şu beş kuraldır ve bu sırayla uygulanır:
- Ayır: Çalışılacak bölümü tüm besleme kaynaklarından ayırın (şalter, kesici, sigorta, ayırıcı).
- Tekrar kapanmaya karşı emniyete al: Ayırıcıyı kilitleyin ve etiketleyin; uzaktan veya yanlışlıkla devreye alınmasını önleyin.
- Gerilim olmadığını doğrula: Uygun ve sağlamlığı kontrol edilmiş bir gerilim dedektörüyle, her fazda ölçün.
- Topraklama ve kısa devre yap: Özellikle orta ve yüksek gerilimde, iletkenleri topraklayıp kısa devre edin.
- Yakındaki gerilimli bölümlere karşı koru: Bariyer, yalıtkan örtü veya mesafeyle temas olasılığını ortadan kaldırın.
İş bitince işlemler ters sırayla geri alınır. Kilitleme ve etiketleme için İş İzin Sistemi ve Kilitleme-Etiketleme yazımıza bakabilirsiniz.
Gerilim altında çalışma istisnadır: Gerilim altında çalışma ancak özel eğitimli ve yetkilendirilmiş kişiler tarafından, özel yöntem, alet ve KKD ile, çalışma izni kapsamında yapılabilir. “Hızlıca hallederiz” diye enerjiyi kesmeden pano içinde çalışmak, en sık ölümcül hatalardandır.
Yaklaşma Mesafeleri ve Havai Hatlar
- Gerilim altındaki iletkenlere, gerilim seviyesine bağlı olarak belirlenen güvenlik mesafelerinden daha fazla yaklaşılmaz; gerilim yükseldikçe mesafe büyür.
- Havai hatların altında veya yakınında vinç, beton pompası, damperli kamyon, iskele ve uzun metal malzemeyle çalışmadan önce hat sahibi kuruluşla görüşülür; gerekirse hat enerjisiz bırakılır veya fiziksel bariyer kurulur.
- Yüksek gerilimde elektrik, temas olmadan da atlayabilir (ark); “dokunmadım” güvenlik demek değildir.
- Yer altı kablolarına karşı kazı öncesinde altyapı bilgisi alınır, kablo bulucu kullanılır. Ayrıntılar için Kazı ve Hendek Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Elektrik İşlerinde KKD
Elektriğe karşı koruma sağlayan KKD’ler, hayati risklere karşı koruduğu için en üst kategori olan Kategori III‘tedir; CE işaretinin yanında onaylanmış kuruluş numarası taşır.
Yalıtkan eldivenler
- TS EN 60903’e göre gerilim sınıflarına ayrılır: Sınıf 00 (500 V AC’ye kadar), Sınıf 0 (1.000 V), Sınıf 1 (7.500 V), Sınıf 2 (17.000 V), Sınıf 3 (26.500 V), Sınıf 4 (36.000 V).
- Çalışılan gerilime uygun sınıf seçilir; üzerinde sınıf, üretim tarihi ve periyodik test tarihleri için alan bulunur.
- Her kullanımdan önce hava testiyle (eldiveni rulo yaparak şişirme) delik ve kaçak kontrol edilir.
- Sınıf 1 ve üzeri eldivenler, üreticinin ve standardın öngördüğü aralıklarla (genellikle altı ayı aşmayacak şekilde) elektriksel teste tabi tutulur.
- Mekanik hasara karşı yalıtkan eldivenin üzerine deri koruyucu eldiven giyilir.
- Yağ, solvent ve keskin cisimlerden uzak, güneş görmeyen yerde, katlanmadan saklanır; eldivenle yüzük takılmaz.
Diğer KKD
- Baret: Elektrik işleri için yalıtkan özellikli (EN 50365), havalandırma deliği ve metal parçası olmayan baretler
- Ayakkabı: Elektriksel yalıtkan (EN 50321) ayakkabı veya bot; antistatik ayakkabı elektrik çarpmasına karşı koruma sağlamaz, karıştırılmamalıdır.
- Ark koruyucu giysi ve yüz siperi: Ark riski olan işlerde (pano açma, kesici manevrası) alev almayan ve arka dayanıklı giysi; sentetik giysiler eriyip yapışarak yanığı ağırlaştırır.
- Yalıtkan aletler ve paspas: Yalıtkan saplı el aletleri, yalıtkan halı ve paspaslar, gerilim dedektörleri ve topraklama setleri
- Akü odası ve gaz yalıtımlı (SF6) şalt ekipmanının bakımında kimyasala dayanıklı KKD
KKD kategorileri için KKD Satın Alırken yazımıza bakabilirsiniz.
Her Çalışan İçin Temel Kurallar
- Elektrik işlerini yalnızca yetkili ve eğitimli kişiler yapar
- Hasarlı kablo, fiş ve priz kullanılmaz; ekipman kullanmadan önce gözle kontrol edilir
- Kaçak akım koruma rölesi (RCD) bulunur ve düzenli test edilir
- Islak ortamda ve şantiyelerde uygun koruma sınıfındaki ekipman ve düşük gerilim kullanılır
- Panolar kilitli, önleri boş ve uyarı levhalıdır
- Uzatma kabloları geçici kullanım içindir, ezilmeye karşı korunur
- Topraklama tesisatı periyodik olarak ölçülür
- Elektrik çarpmasında önce enerji kesilir, sonra kazazedeye dokunulur
Örnek: Bir fabrikada motor arızasını gidermek için elektrikçi, kumanda panosundaki sigortayı kapatır ama kilitlemez. Bu sırada başka bir vardiya çalışanı, makinenin durduğunu görüp sigortayı yeniden kaldırır. Elektrikçi kasılma geçirir; yakındaki arkadaşı ana şalteri kapatarak onu kurtarır. Olay sonrasında beş güvenlik kuralı yazılı talimata dönüştürülür, her elektrikçiye kişisel kilit ve etiket verilir, gerilim yokluğunun ölçülmesi zorunlu hâle getirilir ve tüm elektrik bakım işleri iş iznine bağlanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Elektrikte beş güvenlik kuralı nedir?
Ayır, tekrar kapanmaya karşı emniyete al, gerilim olmadığını doğrula, topraklama ve kısa devre yap, yakındaki gerilimli bölümlere karşı koru.
Yalıtkan eldiven ne sıklıkla test edilir?
Her kullanımdan önce hava testiyle gözle kontrol edilir; Sınıf 1 ve üzeri eldivenler, standart ve üretici talimatına göre belirli aralıklarla (genellikle altı ayı geçmeyecek şekilde) elektriksel teste tabi tutulur.
Antistatik ayakkabı elektrik çarpmasına karşı korur mu?
Hayır. Antistatik ayakkabı statik yükü boşaltmak için tasarlanmıştır; elektrik çarpmasına karşı koruma için elektriksel yalıtkan (EN 50321) ayakkabı gerekir.
Sonuç
Elektrik kazalarının çoğu, enerjinin kesilmediği veya yeniden verildiği anlarda olur. Beş güvenlik kuralını her işte uygulamak, kilitleme ve etiketlemeyi atlamamak, işe uygun sınıfta KKD kullanmak ve elektrik işlerini yalnızca yetkili kişilere yaptırmak, görünmeyen bu tehlikeye karşı en güçlü korumadır.
