Ağır İşte ve Vardiyalı Çalışanların Beslenmesi: Süt ve Ayran Zehri Önler mi?

İnşaat, madencilik, döküm ve tarım gibi ağır işlerde çalışan biri, masa başında çalışan birine göre çok daha fazla enerji harcar. Bu enerji karşılanmadığında yorgunluk artar, dikkat dağılır ve kaza riski yükselir. Vardiyalı çalışma düzensiz beslenmeyi, düzensiz beslenme de sindirim sorunlarını beraberinde getirir. Bu yazıda ağır işte ve vardiyalı çalışanların beslenmesini, işyeri yemeğinin nasıl planlanması gerektiğini ve yaygın bir yanlış inanışı, yani “süt ve ayran zehirlenmeyi önler” düşüncesini ele alıyoruz.

Yazı, ÇSGB İSGGM’nin İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nde yer alan “Ağır İşte Çalışanların Beslenmesi” (Diyetisyen Şeyda Tezcan Demirbağ) yazısından yararlanılarak hazırlanmıştır. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişiye özel beslenme planı için işyeri hekimi veya diyetisyene başvurulmalıdır.

Beslenme Neden Bir İSG Konusudur?

Yetersiz ve dengesiz beslenme işçinin:

• Fiziksel gücünü ve dayanıklılığını azaltır,
• Dikkatini ve tepki hızını düşürür, kaza riskini artırır,
• Hastalıklara yakalanma riskini yükseltir,
• Üretim hızını düşürür. Dergide aktarılan ILO kaynaklarına göre yetersiz beslenen işçilerde üretim kaybı %20’ye kadar çıkabilmektedir.

Fabrikalarda iş bölümü yapıldığı için tek bir çalışanın veriminin düşmesi bütün hattı etkiler. Bu nedenle çalışan beslenmesi hem sağlık hem verimlilik konusudur.

İş Türüne Göre Enerji İhtiyacı

Dergide aktarılan beslenme kaynaklarına göre işler saatte yaklaşık şu kadar enerji gerektirir:

Bu değerler kişinin yaşına, kilosuna, ortam sıcaklığına ve işin temposuna göre değişir. Çok sıcak ya da çok soğuk ortamlarda çalışanların enerji ve sıvı ihtiyacı daha da artar.

İşyeri Yemeği Nasıl Planlanmalı?

• Öğün dağılımı: Günlük ihtiyaç kabaca kahvaltı 1/5, öğle 2,5/5 ve akşam 1,5/5 olacak şekilde bölünebilir. İşyerinde verilen öğle yemeği, günlük besin ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılamalıdır.
• Yalnızca kalori değil: Enerjiyle birlikte protein, vitamin ve mineraller de dengeli olarak sağlanmalıdır. Bol ekmek ve hamur işiyle doyurulan bir öğün yeterli değildir.
• Protein: Ağır işte kas yıkımı ve terle kayıp arttığı için protein ihtiyacı yükselir. Yaşlı çalışanlarda diyetin protein değerinin artırılması yararlıdır.
• Yemekhane koşulları: Yemek alanı temiz olmalı; gürültüden, tozdan ve kimyasallardan uzak olmalıdır. Çalışana yemek alanına ulaşmak ve yemeğini rahatça yemek için yeterli süre verilmelidir.

Örnek: Ağır İşte Çalışan Biri İçin Öğle Yemeği

Dergide, günlük ihtiyacı yaklaşık 3500 kcal olan bir maden işçisinin öğle yemeğinin yaklaşık 1750 kcal olması gerektiği belirtilir. Bu öğün için örnek besin grupları şöyledir:

Pratikte bu; bir porsiyon etli sebze ya da kuru baklagil yemeği, bir porsiyon pilav ya da makarna, bir porsiyon sebze yemeği veya salata, meyve ve yoğurt anlamına gelir.

Vardiyalı Çalışanların Beslenmesi

Vardiyalı çalışanlar düzenli bir beslenme programı sürdürmekte zorlanır. Bu durum mide ve bağırsak sorunları, ülser, kilo problemleri ve kalp hastalıkları riskini artırır. Maden işçileri üzerinde yapılan bir çalışmada, her vardiyada öğün sayısını ve saatini değiştiren işçilerin sağlık skorlarının, her gün aynı düzende yemek yiyenlere göre daha düşük olduğu görülmüştür.

• Vardiya ne olursa olsun günü üç ana öğün etrafında planlayın ve saatleri olabildiğince sabit tutun.
• Uyandıktan sonraki ilk öğünü (kahvaltı yerine geçen öğün) atlamayın.
• Gece vardiyasında ağır ve yağlı yemek yerine hafif, küçük porsiyonlu ara öğünler tercih edin.
• İşlenmiş, çok acılı ve soslu yiyecekleri sınırlayın.
• Kafeinli içecekleri sınırlı tüketin; özellikle vardiya bitimine yakın saatlerde uykuyu bozabilir.

Sıcak Ortamda Sıvı ve Tuz Kaybı

Ağır işte terle yalnızca su değil tuz ve mineraller de kaybedilir. Sıcak ortamda çalışanlar susamayı beklemeden düzenli aralıklarla su içmelidir. Yoğun terleme varsa işyeri hekiminin önerisiyle elektrolit içecekleri de kullanılabilir. Sıcakta çalışmanın riskleri için Sıcak Çarpması yazımıza bakabilirsiniz.

Süt ve Ayran Zehirlenmeyi Önler mi?

Hayır. Süt ve yoğurt herhangi bir toksik maddenin panzehiri değildir. Dergide de vurgulandığı gibi, süt ve yoğurt yalnızca proteinden zengin beslenmeye katkı sağlayarak vücudun genel direncini destekler. Kimyasal maruziyete karşı koruma; kaynakta önlem, havalandırma, kişisel koruyucu donanım ve sağlık gözetimiyle sağlanır.

Bazı işyerlerinde boya, kaynak ya da kimyasal işlerde çalışanlara “zehri alsın” diye süt veya ayran verilmesi, hem yanlış bir güven duygusu yaratır hem de asıl önlemlerin ihmal edilmesine yol açabilir. Süt vermek bir sosyal hak olarak sürebilir; ancak bir İSG önlemi olarak sunulmamalıdır.

Ağır metallerle çalışanlar için dergide aktarılan beslenme önerileri de bu çerçevede değerlendirilmelidir:

• Kurşun ve kadmiyum gibi ağır metallerle çalışanların diyetle yeterli demir, kalsiyum ve C vitamini alması, bu metallerin vücuttaki olumsuz etkilerinin azalmasına yardımcı olabilir.
• Yağlı beslenmenin kurşunun toksik etkisini artırabildiği bildirilmektedir.
• Toksik maddelerle çalışılan işyerlerinde A, E ve C vitaminlerinin yeterli alınması önerilir.

Bunlar yalnızca destekleyici önlemlerdir; maruziyeti önleme yükümlülüğünün yerini tutmaz. Kimyasal maruziyetin kontrolü için Kimyasal Maruziyet Sınır Değerleri yazımıza bakabilirsiniz.

İşyerinde yemek alanı ile kimyasal ve tozlu çalışma alanları ayrılmalı, çalışanlar yemekten önce ellerini yıkamalı ve kirli iş elbisesiyle yemekhaneye girilmemelidir. Kurşun gibi maddeler ağız yoluyla da vücuda girer.

Kontrol Listesi

• İşyeri yemeği, işin ağırlığına göre planlanıyor mu?
• Öğle yemeği protein, sebze-meyve ve süt ürünlerini dengeli içeriyor mu?
• Yemekhane tozdan, gürültüden ve kimyasallardan uzak mı?
• Yemek için yeterli süre veriliyor mu?
• Gece vardiyasında sıcak ve dengeli yemek imkânı var mı?
• Sıcak ortamlarda serin içme suyu kolayca ulaşılabilir mi?
• Süt ve ayranın panzehir olmadığı çalışanlara anlatıldı mı?

Küçük işletmelerin İSG yükümlülükleri için KOBİ’lerde İş Sağlığı ve Güvenliği rehberimize bakabilirsiniz.

Gece nöbeti tutan güvenlik görevlilerinin riskleri için Özel Güvenlik Görevlilerinde İSG yazımıza bakabilirsiniz.

İlgili yazı: Çalışanda Şeker Düşmesi.

İlgili yazı: Yemekhanede Toplu Gıda Zehirlenmesi.