İnşaat sektöründe ölümle sonuçlanan kazaların en sık nedeni yüksekten düşmedir; onu hemen araç ve iş makinesi kazaları izler. Geri manevra yapan bir kamyonun altında kalan işçi, devrilen bir yükleyici ya da kaydırılmadan bırakılmış bir aracın ezdiği çalışan… Bu kazaların çoğu, şantiyede araçlar ile yayaların aynı alanı plansızca paylaşmasından kaynaklanır. Bu yazıda şantiye trafiğinin nasıl planlanacağını ve araç kazalarının nasıl önleneceğini ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin inşaat sektörüne ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan “İnşaat Sektöründe Araç Kazalarının Önlenmesi” (kaynak: EU-OSHA) yazısından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler güncel Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ne göre yazılmıştır.
Şantiyede Araç Kazaları Nasıl Olur?
- Yayalara çarpma: Araç kazalarında ölümlerin en önemli nedenidir; özellikle geri manevrada. Yetersiz görüş, bakımsız frenler, gelişigüzel park edilmiş araçlar ve eğitimsiz sürücüler başlıca etkenlerdir.
- Devrilme: Dergide aktarılan verilere göre işyerlerindeki araç kazası ölümlerinin yaklaşık beşte biri devrilmelerden kaynaklanır; forkliftler, traktörler ve yükleyiciler devrilmeye yatkındır.
- Sıkışma: Çalışanın hareket eden araç ile duvar, malzeme yığını veya başka bir araç arasında kalması
- Araçtan düşme: Kabine binerken, inerken ya da kasaya çıkarken
- Araçtan düşen yükler
- Enerji hatlarına temas: Vinç, damperli kamyon veya ekskavatörün havai hatlara yaklaşması
Kötü hava koşulları, düzensiz geçiş yolları, zaman baskısı ve sahada farklı taşeronlara bağlı çalışanların bulunması riski artırır.
Yasal Çerçeve
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ne göre kazı ve malzeme taşıma işlerinde kullanılan makine ve araçlar için:
- Manevra ve park yerleri ile hareket alanları belirlenir.
- Bütün manevralar bir gözetici (işaretçi) tarafından yönetilir; geri manevrada sesli ve ışıklı uyarıların çalışır durumda olması sağlanır.
- Araçların kazı çukuruna veya suya düşmemesi için koruyucu önlemler alınır.
- Sürücü kabini, araç devrildiğinde sürücüyü ezilmeye karşı koruyacak ve düşen cisimlerden koruyacak şekilde olmalıdır.
- Makinelerle yapılan kazı işlerinde, makinelerin hareket alanına çalışanların girmesine izin verilmez.
Birden fazla işverenin bulunduğu şantiyelerde araç trafiğiyle ilgili önlemler, işverenler arasında koordinasyon içinde ve risk değerlendirmesine dayanarak planlanmalıdır.
Güvenli Şantiye: Trafik Planı
- Yazılı bir trafik planı hazırlayın: Araç güzergâhları, yaya yolları, giriş-çıkışlar, yükleme-boşaltma ve park alanları planda gösterilsin; plan şantiye girişine asılsın.
- Araçları ve yayaları ayırın: Mümkün olduğunca ayrı güzergâhlar kullanın; bariyer ya da en azından belirgin işaretlerle ayırın. Araç yollarında belirli yaya geçitleri olsun.
- Geri manevrayı en aza indirin: Tek yönlü trafik ve dönüş alanlarıyla geri manevra ihtiyacını ortadan kaldırın. Kaçınılamıyorsa güvenli bir geri manevra sistemi (işaretçi, kamera, sensör) kullanın.
- Yollar uygun olsun: Araç türüne ve sayısına uygun genişlikte, düzgün yüzeyli, keskin tümseği olmayan yollar; kör noktalarda aynalar.
- Hızı sınırlayın: Hız sınırı ve öncelik işaretleri koyun; gerekli yerlerde fiziksel hız kesiciler kullanın.
- Aydınlatma: Araç yolları ve manevra alanları yeterince aydınlatılsın.
- Ziyaretçi araçlar: Şantiyeye gelen tedarikçi ve nakliye araçlarının sürücüleri, girişte kurallar hakkında bilgilendirilsin.
- Yüksek görünürlüklü giysi: Araç trafiğinin olduğu alanlardaki herkes yüksek görünürlüklü yelek giysin.
Güvenli Araçlar
- Uygun standartlarda ve güvenlik donanımlı (devrilme ve düşen cisim koruması, emniyet kemeri) araçlar kullanın.
- Periyodik bakım ve kontrolleri yaptırın; sürücüler günlük kontrolleri (fren, lastik, ışık, ayna, uyarı sesi) yapsın.
- Geri vites sesli ve ışıklı uyarıları, aynalar ve gerektiğinde geri görüş kamerası ve yaklaşma sensörleri çalışır durumda olsun.
- Yük, aracın kapasitesine uygun olsun; düzgün dağıtılsın, sabitlensin ve görüşü engellemesin.
- Vinçli kamyonlarda yükleme-boşaltma sırasında aracın hareketini engelleyen sistemler kullanılsın.
- Kabine güvenli biniş ve iniş için basamak ve tutamaklar bulunsun.
Sürücü ve İşaretçiler
- Araçları yalnızca seçilmiş, eğitilmiş, belgeli ve yetkilendirilmiş kişiler kullansın; sürücü belgeleri ve operatör belgeleri kontrol edilsin.
- Sürücülerin görme ve işitme yeterliliği ile sağlık durumu değerlendirilsin.
- Manevra alanlarına girişi sınırlayın; sınırlanamıyorsa eğitimli bir işaretçi görevlendirin. Sürücü işaretçiyi göremiyorsa aracı durdurmalıdır.
- İşaretçi, aracın arkasında değil, sürücünün görebileceği güvenli bir noktada durmalıdır.
Operatör belgesi gereklilikleri için İş Makinesi Türleri ve Operatör Belgesi yazımıza bakabilirsiniz.
Yükleme, Boşaltma ve Park
- Yükleme ve boşaltma yalnızca düz zeminde, el freni çekili hâlde yapılmalıdır.
- Park ederken el freni çekilmeli, motor durdurulmalı ve anahtar alınmalı; eğimli yerlerde tekerleklere takoz konmalıdır.
- Yükleyici araçlar durdurulduğunda kepçe yere indirilmeli, kumanda nötre alınmalıdır.
- Rampalar düşük viteste çıkılmalı, aracın kapasitesine uygun olmayan rampalar kullanılmamalıdır.
- Yüklü ve yüksüz aracın frenleme farkı, özellikle eğimli yollarda bilinmelidir.
Sürücüler İçin Güvenli Sürüş Kontrol Listesi
- Aracı kullanmadan önce lastik, fren ve diğer önemli parçaları kontrol ettim mi?
- Emniyet kemerimi taktım mı?
- Hareket etmeden önce, özellikle kör noktalarda, kimsenin risk altında olmadığını kontrol ettim mi?
- Belirlenen güzergâhlara ve hız sınırlarına uyuyor muyum?
- Yaya alanlarına girerken hızımı azaltıyor muyum?
- İşaretçinin ve trafik işaretlerinin uyarılarına dikkat ediyor muyum?
- Yükün kapasiteyi aşmadığından ve görüşümü engellemediğinden emin miyim?
- Park ederken el frenini çekip motoru durdurup anahtarı alıyor muyum?
- Bir ayar yapacağım zaman motoru durduruyor muyum?
Sıkça Sorulan Sorular
Şantiyede en sık araç kazası nedir?
Yayalara çarpma, özellikle geri manevra sırasında. Bunu araçların devrilmesi ve sıkışma kazaları izler.
Geri manevra kazaları nasıl önlenir?
Tek yönlü trafik ve dönüş alanlarıyla geri manevra ihtiyacını azaltarak; kaçınılmazsa işaretçi, sesli ve ışıklı uyarılar, aynalar, kamera ve sensörler kullanarak ve manevra alanına yaya girişini engelleyerek.
İş makinelerinin manevrasını kim yönetmeli?
Yapı İşleri Yönetmeliği’ne göre kazı ve malzeme taşıma araçlarının bütün manevraları bir gözetici tarafından yönetilir.
Şantiyede trafik planı zorunlu mu?
Yönetmelik araçların manevra, park ve hareket alanlarının belirlenmesini ister; bunu yapmanın en etkili yolu yazılı ve sahaya asılmış bir trafik planıdır.
Kazı alanlarına araç düşmesine karşı önlemler için Kazı ve Hendek Güvenliği, küçük şantiyeler için Küçük İnşaatlarda İSG: Çatı, Merdiven ve Kontrol Listesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Şantiyede araç kazalarını önlemenin temeli, araçlar ile yayaları birbirinden ayıran ve geri manevrayı en aza indiren bir trafik planıdır. Bakımlı ve uyarı donanımlı araçlar, eğitimli sürücü ve işaretçiler ve tutarlı kurallarla, inşaatın en ölümcül kaza türlerinden biri büyük ölçüde önlenebilir.
