Bir müstakil ev, bir apartman tadilatı, bir çatı onarımı ya da küçük bir dükkân inşaatı… Küçük şantiyelerde çalışan sayısı azdır, ama riskler büyük şantiyelerdekinden az değildir. Üstelik çoğu zaman bir iş güvenliği uzmanı sahada değildir ve işi usta ile birkaç çalışan yürütür. Bu yazıda küçük inşaatlarda başlıca tehlikeleri, çatı ve merdiven çalışmalarındaki temel kuralları ve şantiyede kullanılabilecek pratik bir kontrol listesini ele alıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM’nin inşaat sektörüne ayrılan İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi sayısında yer alan EU-OSHA ve İngiltere HSE kaynaklı bilgi notlarından (“Yapı İşlerinde İSG”, “Yüksekten Düşmeye Karşı Güvenli Çalışma”, “Küçük İnşaatlarda İSG İçin Kontrol Listesi”) yararlanılarak hazırlanmıştır.
İnşaattaki Başlıca Tehlikeler
- Yüksekten düşme: İnşaatta ölüm ve ağır yaralanmaların en sık nedeni. Korkuluksuz iskele ve platformlar, kırılgan çatılar, kapatılmamış boşluklar ve uygunsuz merdivenler başlıca nedenlerdir.
- Araç ve iş makinesi çarpması
- Düşen malzemeler
- Kazı göçükleri
- Elektrik çarpması: Havai hatlar, yer altı kabloları, geçici tesisat
- Ağır yük kaldırma: Bel ve sırt incinmeleri
- Tehlikeli maddeler: Çimento, toz, solventler, eski binalarda asbest
Önlemler belirlenirken önce tehlikeyi kaynağında yok eden veya azaltan ve herkesi koruyan toplu önlemlere öncelik verilmelidir; kişisel koruyucu donanım son çaredir.
Çatı Çalışmaları
Önce Sorun: Çatıya Çıkmak Şart mı?
Çatıda yapılacak iş, çatıya çıkmadan yapılabilir mi ya da çatıda geçen süre kısaltılabilir mi? Örneğin bazı çatı parçaları zeminde birleştirilip yukarıya hazır çıkarılabilir.
Çatı Türüne Göre Düşme Noktaları
| Çatı türü | Düşme noktaları |
|---|---|
| Düz çatı | Çatı kenarı, çalışma alanının kenarı, boşluklar, kırılgan ışıklıklar |
| Eğimli çatı | Saçaklar, çatıdan kayarak saçak üzerinden düşme, çatının iç kısmı |
| Geniş sanayi çatıları | Kenarlar, boşluklar, dolgu panelleri, kırılgan ışıklıklar ve levhalar |
Kırılgan Çatılar
Bir insanın ağırlığını güvenle taşıyamayan malzemeler kırılgandır. Asbestli çimento levhalar (eternit), fiberglas ve plastik levhalar yaşlandıkça kırılganlaşır; çelik levhalar paslanarak dayanımını yitirir. Çatı ışıklıkları çoğu zaman tam görülemez. Kırılgan çatı üzerine doğrudan basılmaz; yük dağıtan yürüme platformları, altına güvenlik ağı ve kenar korumaları kullanılmalı, kırılgan bölümler açıkça işaretlenmelidir. Eski eternit çatılarda asbest riski için Asbest Söküm ve Yıkım Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Düşen Malzemelere Karşı
- Çatıdan aşağı hiçbir şey atılmaz; kapalı moloz bacası veya yük asansörü kullanılır.
- Çatı çalışmasının altındaki ve çevresindeki tehlikeli alana giriş engellenir.
- Rüzgârlı havalarda malzemeler sabitlenir; buzlu, ıslak ve rüzgârlı havalarda çatı çalışması ertelenmelidir.
Merdivenlerin Güvenli Kullanımı
Merdiven, bir çalışma platformu değil, öncelikle bir erişim aracıdır. Uzun süreli işler, boyama, oluk takma ve pencere montajı gibi işler mümkünse iskele veya hareketli çalışma platformu üzerinde yapılmalıdır. Merdiven ancak kısa süreli ve hafif işler için kullanılmalıdır.
- Açı: Pratik kural “4’e 1″dir: Merdivenin her 4 birim yüksekliği için alt kısmı duvardan 1 birim uzakta olmalıdır.
- Uzunluk: Bir platforma çıkmak için kullanılan merdiven, platformun yaklaşık 1 metre üzerine kadar uzanmalıdır; böylece inip çıkarken tutunacak yer kalır.
- Sabitleme: Merdiven mümkünse üstten bağlanmalı, alttan kaymaya karşı sabitlenmeli; sağlam ve düz bir zemine konmalıdır.
- Üç nokta teması: İnip çıkarken yüz merdivene dönük olmalı, her zaman iki el bir ayak ya da bir el iki ayak merdivende olmalıdır.
- En üst iki basamakta çalışılmaz; merdivenden yana doğru uzanılmaz.
- Elde ağır yük taşınmaz; aletler alet kemerinde taşınır.
- Kapı önüne kurulan merdivende kapının açılmaması sağlanır.
- Metal ve iletken parçalı merdivenler elektrik hatlarının yakınında kullanılmaz.
- Kırık, çatlak, eksik basamaklı merdivenler kullanılmaz; merdivenler düzenli kontrol edilir.
İskele kurulumu ve kontrolü için Güvenli Cephe İskelesi, düşmeyi durdurma sistemleri için Yüksekte Çalışma Ekipmanları ve Emniyet Kemeri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Şantiye Düzeni
- Yollar, yaya geçitleri, merdivenler ve iskeleler engelsiz ve güvenli olmalı.
- Döşemelerdeki boşluklar korkuluk veya sabitlenmiş kapaklarla kapatılıp işaretlenmeli.
- Malzemeler düzenli ve devrilmeyecek şekilde istiflenmeli, atıklar düzenli toplanmalı.
- Yeterli aydınlatma sağlanmalı.
- Şantiye çevresi yetkisiz girişlere karşı kapatılmalı; çevreden geçenler korunmalı.
Küçük İnşaatlar İçin Kontrol Listesi
Aşağıdaki liste, şantiyedeki tehlikeleri belirlemek için bir başlangıç noktasıdır; tam bir risk değerlendirmesinin yerini tutmaz. “Hayır” cevabı verilen her madde için işe başlamadan önlem alınmalıdır.
Genel
- Şantiyeye yetkisiz girişi önleyen perde, korkuluk veya benzeri önlemler var mı?
- Çevreden geçenleri korumaya yönelik önlemler alındı mı?
- Şantiye düzenli, aydınlatılmış ve uyarı-trafik işaretleri yerinde mi?
- Çalışanların dinlenebileceği yerler var mı?
- Yangın söndürücü, ilk yardım malzemesi ve ilk yardımcı var mı?
Yüksekte Çalışma
- Düşme riski olan her yerde korkuluk veya düşmeye karşı koruma var mı?
- Döşeme boşlukları sabitlenmiş kapaklarla kapatılıp işaretlendi mi?
- Kırılgan çatı bölümleri ve ışıklıklar belirlenip işaretlendi mi?
- İskeleler yetkin kişilerce kuruluyor, değiştiriliyor ve periyodik olarak kontrol ediliyor mu?
- Kuvvetli rüzgâr gibi kötü hava koşullarından sonra iskele kontrol ediliyor mu?
- İşi merdiven yerine daha güvenli bir ekipmanla yapmanın yolu var mı?
Kazı ve Araçlar
- Kazılar destekleniyor veya uygun şevle açılıyor mu?
- Kazılara insan ve araç düşmesini önleyen koruma var mı?
- Yetkili bir kişi kazıları düzenli olarak kontrol ediyor mu?
- Şantiye içi araç yolları güvenli tutuluyor, operatörler belgeli mi?
- Makinelerin uyarı sesleri ve koruyucuları çalışıyor mu?
- Yük ve insan asansörleri, gırgır vinçler doğru kurulmuş ve düzenli kontrol ediliyor mu?
Elektrik, Malzeme ve Sağlık
- Yer altı ve havai elektrik hatları işaretli, sorumluları belli mi?
- Geçici elektrik tesisatı düzenli kontrol ediliyor mu?
- Tehlikeli maddeler uygun şekilde depolanıp kullanılıyor mu?
- Toza, gürültüye ve titreşime karşı önlemler alındı mı?
- Elle taşımayı azaltacak mekanik araçlar kullanılıyor, çalışanlar güvenli kaldırma konusunda eğitildi mi?
- Herkes baret ve iş ayakkabısı kullanıyor mu? KKD’ler işe uygun ve CE işaretli mi?
- Sağlık gözetimi yapılıyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
İnşaatta en sık ölümlü kaza nedir?
Yüksekten düşme. Bunu araç ve iş makinesi kazaları, düşen malzemeler ve kazı göçükleri izler.
Merdiven hangi açıyla kurulmalı?
Pratik kural 4’e 1’dir: Merdivenin her 4 birim yüksekliği için alt kısmı duvardan 1 birim uzakta olmalıdır.
Kırılgan çatıda nasıl çalışılır?
Kırılgan malzemenin üzerine doğrudan basılmaz; yük dağıtan yürüme platformları, güvenlik ağı ve kenar koruması kullanılır, kırılgan bölümler işaretlenir.
Küçük bir tadilatta da İSG kuralları geçerli mi?
Evet. Çalışan çalıştırılan her yapı işinde 6331 sayılı Kanun ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği hükümleri geçerlidir.
Şantiyedeki diğer riskler için Kazı ve Hendek Güvenliği, Şantiyede Araç Kazalarının Önlenmesi ve Çimento ile Güvenli Çalışma yazılarımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazı: İnşaatta Sağlık ve Güvenlik Planı.
İlgili yazı: İple Erişim ile Çalışma.
Sonuç
Küçük şantiye, küçük risk demek değildir. Çatıda kırılgan bir levha, yanlış açıyla kurulmuş bir merdiven ya da kapatılmamış bir döşeme boşluğu, büyük bir şantiyedeki kadar ölümcüldür. Basit bir kontrol listesiyle her gün yapılan bir tur ve toplu önlemlere öncelik veren bir yaklaşım, küçük inşaatlarda kazaların çoğunu önler.
