İnşaat kazalarının önemli bir bölümünün kökü, şantiyeye ilk çalışan gelmeden önce, tasarım ve planlama masasında atılır: kazı derinliği, iskele ihtiyacı, cephe bakımının nasıl yapılacağı, işlerin hangi sırayla ve kaç taşeronla yürütüleceği bu aşamada belirlenir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği bu nedenle sorumluluğu yalnızca müteahhide değil, proje sorumlusuna, sağlık ve güvenlik koordinatörlerine ve sağlık ve güvenlik planına da yükler. Bu yazıda bu kavramları, ön bildirimi ve sahada uygulanabilir bir “iş yöntem beyanı” örneğini anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 29. sayısındaki “İnşaat Sektöründe İSG – İrlanda Örneği” ve “İnşaatta İSG: Avrupa’daki Güncel Gelişmelere Bakış” yazılarından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler yürürlükteki Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ne göre yazılmıştır.
Temel Kavramlar
- Proje sorumlusu: İşveren tarafından görevlendirilen ve işveren adına projenin hazırlanmasından, uygulanmasından ve uygulamanın kontrolünden sorumlu gerçek veya tüzel kişi
- Sağlık ve güvenlik koordinatörü: Projenin hazırlık ve uygulama aşamalarında, işveren veya proje sorumlusu tarafından görevlendirilen ve sağlık ve güvenlik koordinasyonunu yürüten kişi
- Sağlık ve güvenlik planı: Muhtemel risklerin değerlendirilip yapı işi süreci boyunca alınacak tedbirlerin, organizasyon yapısının, çalışma yöntemlerinin ve bunların ne zaman, kim tarafından yapılacağının belirlendiği; aynı sahadaki farklı işveren, alt işveren ve ekipler arasında koordinasyon sağlayan plan
- Sağlık ve güvenlik dosyası: Proje süresince ve proje tamamlandıktan sonra temizlik, bakım, tadilat, yenileme ve yıkım gibi işlerin güvenli yapılması için gerekli bilgileri içeren dosya
Kim, Ne Zaman, Ne Yapar?
- Koordinatör görevlendirme: Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren bulunuyorsa, işveren veya proje sorumlusu bir veya daha fazla sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirir. Bildirim gerektiren işler dışında ve özel riskli işler (Ek-2) bulunmuyorsa koordinatör görevlendirilmeyebilir.
- Plan: İşveren veya proje sorumlusu, yapı işine başlamadan önce, projenin hazırlık aşamasında sağlık ve güvenlik planını hazırlar veya hazırlanmasını sağlar.
- Sorumluluk devredilmez: Koordinatör görevlendirilmesi proje sorumlusunun veya işverenin sorumluluğunu, koordinatörlerin görevlerini yapması da alt işverenlerin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Ön Bildirim
İşveren veya proje sorumlusu, aşağıdaki durumlarda yapı işine başlamadan önce yönetmeliğin Ek-3’ünde belirtilen bilgileri içeren bildirimi Bakanlığın ilgili çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne verir:
- Yapı işinin 30 iş gününden fazla süreceği ve devamlı olarak 20’den fazla çalışan istihdam edileceği durumlar
- İşin büyüklüğünün 500 yevmiyeden fazla çalışma gerektireceği durumlar
Bildirimdeki bilgilerin yer aldığı levha, yapı alanında açıkça görünecek bir yere asılır ve gerektiğinde güncellenir.
Koordinatörün Görevleri
Hazırlık aşamasında
- Tasarım kararlarında ve iş sürelerinin hesabında risklerden korunma ilkelerinin dikkate alınmasını koordine eder.
- Sağlık ve güvenlik planını hazırlar veya hazırlanmasını sağlar; özel riskli işler için özel tedbirlerin planda yer almasını sağlar.
- Sağlık ve güvenlik dosyasını hazırlar.
Uygulama aşamasında
- Aynı anda veya birbiri ardına yapılacak işlerin programlanmasında korunma ilkelerinin uygulanmasını koordine eder.
- İşveren ve alt işverenlerin planı uygulamasını koordine eder.
- İşin ilerleyişine ve değişikliklere göre planı ve dosyayı günceller.
- Güvenli çalışma için gerekli kontrolleri koordine eder.
- Yetkisiz kişilerin yapı alanına girmesini önleyecek düzenlemeleri yapar.
Tasarımda Güvenlik: Örnekler
Dergideki İrlanda örneği, tasarımcının risk analizi yaparak taslak sağlık ve güvenlik planını hazırladığını, müteahhidin ise bunu şantiye uygulama planına dönüştürdüğünü anlatır:
- Tasarımcı, derin bir kazı gerektiğini tespit eder; müteahhit, planına kazının iksa yöntemini yazar. Kazı güvenliği için Kazı ve Hendek Güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
- İskele ve çalışma platformları tasarım aşamasında düşünülür; ankraj noktaları önceden planlanır.
- Prefabrik elemanlar, yüksekte yapılacak iş miktarını azaltır.
- Binanın gelecekteki bakımı (cephe temizliği, çatı bakımı, cam değişimi) için güvenli erişim baştan tasarlanır; bu bilgiler sağlık ve güvenlik dosyasına girer.
Sahada Uygulama Aracı: İş Yöntem Beyanı
Riskli işler için hazırlanan kısa, işe özgü bir yazılı yöntemdir. Dergideki vinçle kaldırma örneğinde beyan şunları içerir:
- Kaldırılacak yükün ağırlığı ve boyutları
- Yükün güzergâhı ve indirileceği yer
- Vinç tipi, kapasitesi ve sayısı; zemin uygunluğu
- Halat, sapan ve kaldırma aksesuarlarının özellikleri ve kontrolleri
- İşe katılacak kişi sayısı ve görevleri (operatör, işaretçi, bağlamacı)
- Kullanılacak KKD
- Rüzgâr ve hava koşulu sınırları, alanın kordon altına alınması
Beyan sorumlu mühendis tarafından onaylanır ve işe katılan herkes tarafından işe başlamadan önce okunur. Vinç güvenliği için Vinçler yazımıza bakabilirsiniz.
Şantiyeye İlk Gün: Oryantasyon
İrlanda örneğinde, şantiyeye gelen her çalışan ilk gün şantiyeye özgü bir oryantasyondan geçmeden çalışamaz. Bu uygulama, Türkiye’deki işe başlama eğitimi yükümlülüğünün sahaya özgü tamamlayıcısıdır: şantiyenin riskleri, trafik düzeni, toplanma yeri, izin sistemi ve kurallar anlatılır. Yabancı uyruklu çalışanlar varsa uyarı levhaları ve bilgilendirmeler onların anlayacağı dilde yapılır. İşe başlama eğitimi için İşe Başlama Eğitimi yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sağlık ve güvenlik koordinatörü ne zaman zorunludur?
Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren bulunduğunda görevlendirilir. Ön bildirim gerektiren işler dışında ve özel riskli işler bulunmuyorsa görevlendirilmeyebilir.
Ön bildirim hangi işlerde yapılır?
Yapı işinin 30 iş gününden fazla süreceği ve devamlı 20’den fazla çalışan istihdam edileceği veya işin 500 yevmiyeden fazla çalışma gerektireceği durumlarda, işe başlamadan önce il müdürlüğüne yapılır.
Sağlık ve güvenlik planı ile risk değerlendirmesi aynı şey mi?
Hayır. Risk değerlendirmesi her işverenin kendi işleri için yaptığı değerlendirmedir; sağlık ve güvenlik planı ise aynı sahadaki tüm işveren ve ekiplerin işlerini koordine eden, proje düzeyindeki plandır.
Sonuç
İnşaatta güvenlik, iskele kurulurken değil, proje çizilirken başlar. Proje sorumlusu, koordinatör, sağlık ve güvenlik planı ve dosyası, birden fazla işverenin aynı sahada çalıştığı inşaatlarda kimin neyi, ne zaman yapacağını netleştirir; iş yöntem beyanı ve şantiye oryantasyonu ise bu planı sahaya taşır.
