Çalışmaktan Kaçınma Hakkı: Ciddi ve Yakın Tehlikede Ne Yapılır? Çalışanın İSG Hakları ve Yükümlülükleri

Bir iskele sallanıyor, bir makinenin koruyucusu sökülmüş, kapalı bir tankta gaz ölçümü yapılmamış… Çalışan “Bu şartlarda çalışmam” diyebilir mi? Ücreti kesilir mi, işten çıkarılır mı? 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bu soruların cevabını açıkça verir: Ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışanın çalışmaktan kaçınma hakkı vardır. Bu yazıda kaçınma hakkının nasıl kullanılacağını, çalışanın İSG haklarını ve aynı Kanun’un çalışana yüklediği yükümlülükleri anlatıyoruz.

Yazı, ÇSGB İSGGM İş Sağlığı ve Güvenliği Dergisi’nin 19. ve 22. sayılarında 4857 sayılı İş Kanunu dönemi için anlatılan “çalışmama hakkı” ve çalışan yükümlülükleri bölümlerinden yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler bugün yürürlükte olan 6331 sayılı Kanun’un 13, 16, 18 ve 19. maddelerine göre yazılmıştır.

Kaçınma Hakkı Ne Zaman Kullanılır?

Hakkın ölçütü ciddi ve yakın tehlikedir. Yani tehlike hem ağır sonuç doğurabilecek nitelikte olmalı hem de gerçekleşmesi yakın görünmelidir. Örnekler:

• Korkuluksuz, sağlam olmayan veya yıkılma belirtisi gösteren iskelede çalışmak
• Gaz ölçümü yapılmamış, havalandırılmamış kapalı alana girmek
• Koruyucusu sökülmüş, acil durdurma butonu çalışmayan makinede çalışmak
• Enerjisi kesilmemiş elektrik panosunda iş yapmak
• Desteksiz derin kazıya girmek

Rahatsızlık veren ama hayati olmayan durumlar (ör. kişisel tercih, konfor eksikliği) kaçınma hakkı kapsamında değildir; bunlar için çalışan temsilcisi, İSG kurulu veya işverene bildirim yolu kullanılır.

Usul: Adım Adım

1. Başvuru: Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, İSG kuruluna, kurulun bulunmadığı işyerlerinde ise işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve tedbir alınmasını ister. Başvurunun yazılı yapılması ve bir örneğinin saklanması ispat açısından önerilir.
2. Karar: Kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl kararını verir. Durum tutanakla tespit edilir.
3. Bildirim: Karar, çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
4. Kaçınma: Kurul veya işveren çalışanın talebi yönünde karar verirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.

Haklar korunur: Çalışmaktan kaçınılan dönemdeki ücret ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar saklıdır.

Tehlike Önlenemiyorsa: Usulsüz Terk

Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda (ör. yangın, gaz kaçağı, yapısal çökme belirtisi) çalışanlar başvuru usulüne uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider. Çalışanların bu hareketleri nedeniyle hakları kısıtlanamaz. Bu nedenle acil durum planında toplanma yerlerinin ve tahliye yollarının bilinmesi hayati önemdedir; ayrıntılar için Çalışanların Acil Durum Yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.

Tedbir Alınmazsa

İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir. Toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan kamu personeli ise bu nedenle çalışmadığı dönemde fiilen çalışmış sayılır.

İş müfettişleri tarafından işin durdurulması kararı verilmişse kaçınma hakkı hükümleri uygulanmaz; bu durumda ücret ödeme yükümlülüğü işin durdurulmasına ilişkin hükümlere göre işler. Ayrıntılar için İşin Durdurulması yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışanın Diğer İSG Hakları

• Bilgilendirilme (Md.16): İşyerindeki sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu ve önleyici tedbirler, ilk yardım, acil durum ve tahliye görevlileri hakkında bilgi almak
• Eğitim (Md.17): İşe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla İSG eğitimi almak; eğitim süresi çalışma süresinden sayılır ve masrafı çalışana yansıtılamaz
• Görüş bildirme ve katılım (Md.18): İSG ile ilgili konularda görüş bildirmek, teklif getirmek, risk değerlendirmesine katılmak; çalışan temsilcisi aracılığıyla işverenden tedbir almasını istemek
• Sağlık gözetimi (Md.15): İşe giriş ve periyodik muayenelerin işveren tarafından ücretsiz yaptırılması, sağlık bilgilerinin gizli tutulması
• Kişisel koruyucu donanım: Gerekli KKD’nin işverence ücretsiz verilmesi
• Müfettişe başvuru: Teftiş sırasında görüşlerini iş müfettişine iletmek; ayrıca ALO 170 hattı üzerinden Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına başvurmak

Çalışan temsilcisinin görevleri için Çalışan Temsilcisi ve İSG Kurulu yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışanın Yükümlülükleri (Md.19)

Haklar, yükümlülüklerle birlikte gelir. Çalışanlar, aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda, kendilerinin ve yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür. Bu kapsamda:

• Makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde ve taşıma ekipmanını kurallara uygun kullanmak; güvenlik donanımlarını doğru kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek
• Kendisine verilen kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak
• Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ve koruma tedbirlerinde eksiklik gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermek
• Teftişte tespit edilen eksikliklerin giderilmesinde işveren ve çalışan temsilcisiyle işbirliği yapmak
• Kendi görev alanında İSG’nin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisiyle işbirliği yapmak

Dikkat: Çalışanın yükümlülükleri, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. 6331 sayılı Kanun’a göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; çalışanların yükümlülükleri bu ilkeyi etkilemez.

İşverenler İçin Öneriler

• Kaçınma başvurularının nasıl yapılacağını, kime ve hangi formla iletileceğini yazılı prosedüre bağlayın.
• Kurul yoksa kararı kimin vereceğini (işveren veya yetkili vekili) netleştirin ve vardiya dışında da ulaşılabilir olmasını sağlayın.
• Başvuruyu bir disiplin meselesi değil, bir uyarı olarak görün; tehlikeyi bildiren çalışanı koruyun.
• Tutanakları ve alınan tedbirleri saklayın; benzer tehlikeler için risk değerlendirmesini gözden geçirin.