Kimyasalların en çok döküldüğü, sıçradığı ve havaya karıştığı anlar, bir kaptan diğerine aktarıldıkları anlardır: varilden kaba dolum, IBC tankından prosese besleme, çuval boşaltma, tanker dolum ve boşaltma. Bu işlemler hem maruziyet hem yangın-patlama hem de çevre açısından işyerinin en riskli rutin işleri arasındadır. Bu yazıda varil, IBC, çuval ve tanker dolum-boşaltma işlemlerinde güvenli çalışma kurallarını anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İTK’nın 2009 tarihli Kimya Sektöründe İSG Rehberi’ndeki dolum, boşaltma, pompalama ve kapalı sistem koruma kılavuzlarından yararlanılarak hazırlanmış; yasal bilgiler Kimyasal Maddeler ve Patlayıcı Ortamlar yönetmeliklerine göre yazılmıştır. Kılavuzlardaki uygulamalar iyi uygulama örneği niteliğindedir.
Önce Kapalı Sistem
En güvenli aktarım, kimyasalın havayla ve çalışanla hiç temas etmediği kapalı sistem aktarımıdır: sabit boru hatları, kuru ayırma kaplinleri, kapalı varil boşaltma sistemleri ve buhar geri dönüş hatları. Açık aktarım kaçınılmazsa, yerel emiş ve aşağıdaki kurallar uygulanır. Yerel emiş için Lokal Egzoz Havalandırması yazımıza bakabilirsiniz.
Varil ve Bidonlardan Aktarım
- Varil kapağını açmak için uygun anahtar kullanın; kapak açılmadan önce iç basıncın olabileceğini unutmayın.
- Sıvıyı dökerek değil, varil pompası veya musluklu yatay varil sehpasıyla aktarın.
- Pompa, aktarılan sıvıya dayanıklı malzemeden olmalı; yanıcı sıvılarda Ex korumalı veya el pompası seçilmelidir.
- Kabı dibine kadar uzanan bir daldırma borusuyla doldurun; sıçrama ve buhar çıkışını azaltın.
- Gerekiyorsa huni kullanın; huni kaba sabitlenmiş ve aktarılan maddeye uygun olmalıdır.
- Yanıcı sıvılarda varil, pompa ve dolum kabını birbirine bağlayıp topraklayın.
- Varil altına döküntü tavası koyun.
Statik elektrik için Statik Elektrik ve Yanıcı Sıvı Aktarımı yazımıza bakabilirsiniz.
IBC Tanklar
- IBC’nin vanası, bağlantıları ve kafesi kullanmadan önce kontrol edilir; hasarlı IBC kullanılmaz.
- Vana bağlantısı, aktarılan maddeye uygun, sabit kelepçeli veya presli başlıklı hortumlarla yapılır; basit hortum kelepçeleri kimyasal aktarımında güvenilir değildir.
- Plastik IBC’lerde yanıcı sıvı aktarımında statik elektrik riski özel olarak değerlendirilir; iletken veya topraklanabilir IBC tipleri tercih edilir.
- IBC’ler, döküntüyü toplayacak hacimde döküntü havuzu üzerinde tutulur.
Çuval ve Toz Ürünler
- Çuvallar, yerel emişli boşaltma istasyonlarında boşaltılır.
- Düşme yüksekliği en aza indirilir; toz bulutu oluşmaması için ürün yavaşça akıtılır.
- Boş çuvallar emiş altında katlanır veya preslenir; silkelenmez.
- Yanıcı tozlarda toz patlaması riski ve topraklama dikkate alınır.
Toz maruziyeti için İşyerinde Toz Maruziyeti yazımıza bakabilirsiniz.
Tanker Dolum ve Boşaltma
- Araç sabitlenir: el freni çekilir, takoz konur veya hareketi engelleyen kilit sistemi kullanılır.
- Tanker topraklanır ve bağlantı hortumlarından önce topraklama yapılır.
- Dolumdan önce alıcı tankın boş hacmi kontrol edilir; taşma, en sık yaşanan olaylardandır.
- Seviye göstergesi mümkünse otomatik kapama sistemine bağlanır.
- Karışıklığı önlemek için her ürün için ayrı ve işaretli bağlantı kaplinleri kullanılır; yanlış tanka boşaltma, tehlikeli kimyasal tepkimelere yol açabilir.
- Kuru ayırma kaplinleri, bağlantı söküldüğünde döküntüyü önler.
- Bağlantı noktaları döküntüyü tutacak bordür veya havuz içinde olmalıdır.
- Alan kordonla ayrılır; işlem boyunca yetkili bir kişi başında bulunur.
- Tehlikeli malların karayoluyla taşınmasına ilişkin mevzuat, dolduran ve boşaltan işletmelere de yükümlülükler getirir; bu yükümlülükler ayrıca değerlendirilmelidir.
Örnek: Bir galvaniz tesisinde gece vardiyasında gelen asit tankeri, kaplin karışıklığı nedeniyle yanlışlıkla başka bir kimyasalın tankına boşaltılmaya başlanır ve tank havalandırmasından gaz çıkışı fark edilir. Boşaltma durdurulur, alan boşaltılır. Olay sonrasında her tank dolum noktasına ürüne özgü renk kodlu ve yalnızca kendi kaplinine uyan bağlantılar takılır, boşaltma öncesi iki kişilik kontrol ve imza zorunlu hâle getirilir, gece boşaltmaları yalnızca eğitimli personel nezaretinde yapılır.
Hortumlar ve Pompalar
- Hortumlar aktarılan kimyasala uygun malzemeden seçilir ve üzerinde etiketlenir.
- Her aktarım öncesi ve sonrasında, veya en azından haftalık, hortum ve bağlantılar gözle kontrol edilir; çatlak, şişme ve sertleşme varsa hortum değiştirilir.
- Pompalarda aşırı basınca karşı koruma ve kuru çalışmaya karşı önlem bulunmalıdır.
- Bakım ve onarım, izin sistemiyle ve hat boşaltılıp temizlendikten sonra yapılır; ölçüm yapılmadan tank ve kap içine girilmez.
İzin sistemi için İş İzin Sistemi, kapalı alanlar için Kapalı Mekânda Çalışma yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kişisel Koruyucu Donanım
- Sıçramaya karşı yüz siperi ve kimyasal gözlük
- Maddeye uygun kimyasal eldiven (eldiven seçimi)
- Kimyasala dayanıklı önlük veya tulum, çizme
- Gerekirse uygun solunum koruyucu
- Yakında göz duşu ve acil duş
Kontrol Listesi
- Mümkün olan aktarımlar kapalı sistemle yapılıyor
- Varil pompası ve döküntü tavaları kullanılıyor, dökerek aktarım yok
- Yanıcı sıvılarda bağlama ve topraklama yapılıyor
- Hortumlar maddeye uygun, etiketli ve kontrollü
- IBC ve tanker bağlantı noktaları döküntü havuzunda
- Tanker dolumunda takoz, topraklama, boş hacim kontrolü ve işaretli kaplin var
- Çuval boşaltma emişli istasyonda yapılıyor
- KKD, göz duşu ve döküntü seti hazır
- Çalışanlar aktarım prosedürü konusunda eğitimli
Sıkça Sorulan Sorular
Varilden kimyasal nasıl güvenli aktarılır?
Dökerek değil, maddeye uygun bir varil pompası veya musluklu sehpayla; döküntü tavası üzerinde, gerekli KKD ile ve yanıcı sıvılarda bağlama-topraklama yaparak.
Tanker boşaltmada en sık hata nedir?
Alıcı tankın boş hacminin kontrol edilmemesi (taşma) ve bağlantı karışıklığı nedeniyle yanlış tanka boşaltma. Ürüne özgü, işaretli kaplinler ve iki kişilik kontrol bu hataları önler.
Sonuç
Dolum ve boşaltma işleri rutin olduğu için hafife alınır; oysa döküntü, sıçrama, yanlış karışım ve statik tutuşmanın en sık yaşandığı anlardır. Kapalı sistemi tercih etmek, doğru pompa ve hortumu kullanmak, topraklamayı ve boş hacim kontrolünü atlamamak, bu işleri güvenli hâle getirir.
