Toz deyince akla silika, asbest veya ahşap tozu gibi bilinen zararlı tozlar gelir. Oysa “zararsız” sanılan pek çok toz da, yüksek derişimde ve uzun süre solunduğunda akciğerlere yük bindirir, solunum yollarını tahriş eder ve mevcut hastalıkları ağırlaştırır. Tozla Mücadele Yönetmeliği, her türlü tozun meydana geldiği işyerlerinde maruziyetin önlenmesini ister. Bu yazıda solunabilir ve toplam toz kavramlarını, Türkiye’deki sınır değerleri ve tozla mücadelenin temel önlemlerini anlatıyoruz.
Yazı, ÇSGB İTK’nın 2009 tarihli Kimya Sektöründe İSG Rehberi’ndeki genel toz ve tozlu işyerlerine ilişkin Alman teknik kurallarından yararlanılarak hazırlanmış; sınır değerler ve yasal bilgiler Türkiye’de yürürlükteki Tozla Mücadele Yönetmeliği’ne göre verilmiştir. Kaynaktaki Alman toz değerleri Türk mevzuatında bağlayıcı değildir.
Hangi İşlerde Toz Oluşur?
- Kırma, öğütme, eleme, karıştırma
- Kuru kumlama, taşlama, zımparalama, kesme
- Açık dolum, çuval boşaltma, toz ürünlerin tartılması
- Yıkım, söküm, kazı ve inşaat işleri
- Filtre ve siklon temizliği, toz toplama torbalarının değiştirilmesi
- Yalıtım malzemesi üfleme, temizlik ve süpürme
Toplam Toz ve Solunabilir Toz
- Toplam toz: Havada asılı ve solunarak buruna ve üst solunum yollarına ulaşabilen tüm parçacıklar
- Solunabilir toz: Akciğerin en derin bölümlerine (alveollere) kadar ulaşabilecek kadar küçük parçacıklar. Akciğer hastalıklarının asıl nedeni bu ince tozlardır ve çoğu zaman gözle görülmez.
Toz ölçümleri, Tozla Mücadele Yönetmeliği’ne göre gravimetrik esasa (lifli tozlarda lif sayısına) göre yapılır ve İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş laboratuvarlarca gerçekleştirilir.
Türkiye’deki Sınır Değerler
Tozla Mücadele Yönetmeliği’nin Ek-1’indeki tabloda, kendine özgü ağır bir toksik etkisi olmayan birçok toz için 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama sınırlar şöyledir:
| Örnek tozlar | Toplam toz | Solunabilir toz |
|---|---|---|
| Alüminyum oksit (alfa-alümina), alüminyum metal, baryum sülfat, çinko oksit, Paris alçısı, Portland çimentosu, demir(III) oksit, selüloz (kâğıt tozu), silikon karbür, zımpara | 15 mg/m³ | 5 mg/m³ |
| Tahıl tozları (yulaf, buğday, arpa) | 10 mg/m³ | — |
Kristal silika (kuvars) için solunabilir toz sınırı, tozdaki silika yüzdesine göre 10 / (%SiO₂ + 2) mg/m³ formülüyle hesaplanır; yani silika oranı arttıkça izin verilen toz miktarı hızla düşer. Asbest için sınır 0,1 lif/cm³’tür. Kanserojen tozlar için ayrıca Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği uygulanır (örneğin sert ağaç tozu 5 mg/m³).
“Sınırın altında” yeterli değil: Yönetmelik, toz oluşumunun önlenmesi, tozun kaynağında yok edilmesi veya bastırılması gibi yöntemlerle toz yoğunluğunun sınır değerlerin altına düşürülmesini ve ardından ölçümün yenilenmesini ister. Hedef, maruziyeti mümkün olan en düşük düzeyde tutmaktır.
Asbest için Asbest, ahşap tozu için Ahşap Tozu yazılarımıza bakabilirsiniz.
Tozla Mücadele Önlemleri
Yönetmeliğe göre işveren tozdan kaynaklanan maruziyetin önlenmesinde sırasıyla şunları sağlar:
- İkame: Toz oluşturan maddeyi tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek (ör. toz yerine granül, pasta veya sıvı ürün)
- Kaynağında önleme: Uygun iş organizasyonu ve toplu koruma; kapalı sistemler, yerel emiş
- Mühendislik yöntemleri: Islak çalışma (nemlendirme, su püskürtme), düşük devirli veya emişli aletler, kapalı taşıma
- Yeterli temiz hava
- KKD: Önlemler yetersiz kaldığında tozun niteliğine uygun solunum koruyucu
- Kontrol ve denetim: Önlemlerin etkinliğinin ve sürekliliğinin izlenmesi
- Atıkların mevzuata uygun bertarafı
Günlük uygulamada
- Kuru süpürme ve basınçlı havayla temizlik yapılmıyor; endüstriyel elektrikli süpürge veya ıslak temizlik kullanılıyor
- İş elbiseleri silkelenmiyor veya basınçlı havayla temizlenmiyor
- Toz birikebilecek kirişler, nişler ve çıkıntılar eğimli yapılmış veya kapatılmış
- Dış ortamda rüzgâr arkaya alınarak çalışılıyor
- Nemlendirme yapılıyor (suyla tepkimeye giren maddelerde nemlendirme uygulanmaz)
- Kısa süreli yoğun tozlu işlerde uygun filtreli solunum koruyucu kullanılıyor
- Toz ölçümleri yetkili laboratuvarca yapılıyor, sonuçlar kayıt altında
Solunum koruyucu seçimi için Solunum Koruyucu Seçimi, yanıcı tozlar için Toz Patlaması yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sağlık Gözetimi ve Kayıtlar
- Tozlu işlerde çalışanların sağlık gözetimi; risk değerlendirmesi, toz ölçüm sonuçları ve tozun cinsi dikkate alınarak işyeri hekimince belirlenen aralıklarla yapılır.
- Gerektiğinde solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi değerlendirmesi yapılır.
- İşveren; çalışanların yaptıkları işi, çalışma sürelerini, toz ölçüm sonuçlarını ve kişisel sağlık dosyalarını mevzuatta belirtilen sürelerce saklar.
Örnek: Bir seramik atölyesinde zemin her akşam kuru süpürülür ve tezgâhlar basınçlı havayla temizlenir; havada sürekli ince bir toz tabakası görülür. Ölçümde solunabilir silika tozunun sınırı aştığı belirlenir. Kuru süpürme ve basınçlı hava yasaklanır, endüstriyel süpürge ve ıslak paspas kullanılmaya başlanır, kesme ve taşlama makinelerine su püskürtme ve emiş eklenir, çalışanlara uygun filtreli maske verilir. Yeniden yapılan ölçümde değerlerin sınırın altına indiği görülür ve çalışanlar periyodik solunum fonksiyon testine alınır.
Sıkça Sorulan Sorular
Solunabilir toz nedir?
Akciğerin en derin bölümlerine ulaşabilecek kadar küçük toz parçacıklarıdır; akciğer hastalıklarının asıl nedenidir ve çoğu zaman gözle görülmez.
Türkiye’de genel toz sınır değeri nedir?
Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1’de, kendine özgü ağır etkisi olmayan birçok toz için 8 saatlik ortalama toplam toz 15 mg/m³, solunabilir toz 5 mg/m³ olarak verilir. Kristal silika için sınır, silika yüzdesine göre formülle hesaplanır.
Basınçlı havayla temizlik neden sakıncalı?
Yerde ve yüzeylerde biriken tozu yeniden havaya kaldırarak solunabilir toz derişimini artırır; yanıcı tozlarda ise patlama riskini doğurur.
Sonuç
Tozla mücadele, kuru süpürmeyi bırakmak gibi basit adımlarla başlar. İkame, ıslak çalışma, yerel emiş, düzenli ölçüm ve sağlık gözetimi birlikte uygulandığında, “zararsız” tozların da zararlı tozların da akciğerlere ulaşması önlenir.
